Nguyễn Văn Chiển – người mở ngành địa chất Việt Nam từ một lớp học chỉ còn ba người

Địa chất học bắt đầu từ một câu hỏi tưởng như đơn giản: dưới chân chúng ta có gì?

Nhưng để trả lời, người nghiên cứu phải đọc được lịch sử nằm trong từng lớp đất, nhận ra khoáng vật giữa vô số loại đá và dựng lại những biến động đã xảy ra từ hàng triệu năm trước. Vào đầu thập niên 1940, đây vẫn là một lĩnh vực gần như hoàn toàn xa lạ đối với người Việt Nam.

Trong lớp địa chất tại Trường Cao đẳng Khoa học Đông Dương, số sinh viên giảm dần theo từng năm. Đến năm cuối, lớp chỉ còn ba người. Nguyễn Văn Chiển là người Việt Nam duy nhất.

Ông sinh ngày 4 tháng 11 năm 1919 tại thôn Ngọc Nội, xã Trạm Lộ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Cha mẹ ông đều là nông dân. Từ năm sáu tuổi, cậu bé Chiển đã được học chữ Hán, sau đó theo học trường Pháp – Việt rồi thi vào Trường Bưởi ở Hà Nội.

Tháng 6 năm 1941, Nguyễn Văn Chiển đỗ đầu kỳ thi tú tài toàn xứ Đông Dương. Thay vì chọn một ngành học phổ biến, ông bước vào địa chất học – con đường vừa khó vừa ít người theo đuổi. Năm 1944, ông tốt nghiệp Đại học Khoa học.

Khi ấy, phần lớn tài liệu và thuật ngữ địa chất đều bằng tiếng Pháp. Người Việt chưa có một hệ thống từ ngữ đầy đủ để giảng dạy về đá magma, địa tầng, khoáng vật hay cấu tạo của vỏ Trái đất. Muốn người Việt Nam tự nghiên cứu tài nguyên của mình, trước tiên ngành địa chất phải được nói và viết bằng tiếng Việt.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nhà địa chất trẻ tham gia giảng dạy tại các trường Đại học Khoa học, Nông Lâm và Công chính. Trong những năm kháng chiến chống Pháp, ông tiếp tục dạy học tại Trường Trung học kháng chiến ở Phú Thọ, làm Hiệu trưởng Trường Sư phạm Trung ương tại Việt Bắc và Khu học xá Trung ương ở Nam Ninh, Trung Quốc.

Cùng với việc đứng lớp, Nguyễn Văn Chiển miệt mài biên soạn thuật ngữ và giáo trình. Công việc đó không chỉ là dịch từng từ tiếng Pháp sang tiếng Việt. Một thuật ngữ khoa học phải diễn đạt đúng bản chất của hiện tượng, có khả năng sử dụng thống nhất trong giảng dạy, nghiên cứu và điều tra thực địa.

Những khái niệm từng xa lạ dần trở thành ngôn ngữ nghề nghiệp của nhiều thế hệ sinh viên. Nhờ vậy, địa chất không còn là ngành khoa học chỉ có thể học qua sách nước ngoài.

Từ năm 1961 đến 1965, Nguyễn Văn Chiển cùng các đồng nghiệp tham gia xây dựng bản đồ địa chất miền Bắc Việt Nam tỷ lệ 1:500.000. Trên bản đồ ấy, mỗi màu sắc và ký hiệu đại diện cho một loại đá, một niên đại hoặc một cấu trúc địa chất. Đó không chỉ là bức tranh về lòng đất mà còn là cơ sở để tìm kiếm khoáng sản, nghiên cứu địa hình và hoạch định phát triển.

Năm 1966, giữa lúc chiến tranh phá hoại diễn ra ác liệt, Khoa Địa lý – Địa chất của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập. Khóa học đầu tiên có gần 100 sinh viên nhưng không khai giảng tại một giảng đường khang trang. Thầy và trò phải sơ tán tới xã Lục Ba, huyện Đại Từ, tỉnh Bắc Thái.

Địa chỉ bưu điện của khoa được giữ kín dưới ký hiệu “T 104 – K – BC 11C”. Trong những căn nhà thấp còn nồng mùi bùn, dưới ánh đèn dầu, Chủ nhiệm khoa Nguyễn Văn Chiển cùng các cán bộ trẻ soạn chương trình, xây dựng bộ môn và chuẩn bị phòng thí nghiệm cho một ngành học mới.

Những sinh viên được đào tạo trong hoàn cảnh ấy sau này trở thành các nhà địa chất có uy tín. Từ một lớp đại học chỉ còn một sinh viên Việt Nam theo học đến cùng, Nguyễn Văn Chiển đã góp phần xây dựng nên cả một đội ngũ có khả năng tự điều tra và nghiên cứu lãnh thổ đất nước.

Sau năm 1975, ông được giao chủ trì Chương trình Điều tra tổng hợp Tây Nguyên. Chương trình gồm 15 đề tài, tập hợp chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực: địa chất, địa lý, khí tượng, thủy văn, nông nghiệp, lâm nghiệp, lịch sử, kinh tế, văn hóa và dân tộc học.

Mục tiêu không chỉ là tìm xem Tây Nguyên có những loại đất đá hay khoáng sản nào. Các nhà khoa học phải đánh giá tổng thể tài nguyên, điều kiện tự nhiên và đời sống xã hội để cung cấp cơ sở cho việc hoạch định chiến lược phát triển vùng. Đây là một trong những chương trình nghiên cứu liên ngành quy mô lớn đầu tiên của Việt Nam sau chiến tranh.

Nguyễn Văn Chiển còn tham gia chỉ đạo xây dựng Atlas quốc gia Việt Nam, tập hợp dữ liệu về tự nhiên, dân cư, kinh tế và xã hội trên phạm vi cả nước. Công trình giống như một bức chân dung khoa học của quốc gia, được dựng nên từ hàng loạt bản đồ và số liệu chuyên ngành.

Ông là người sáng lập và giữ chức Chủ tịch đầu tiên của Hội Địa chất Việt Nam; từng làm Phó Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam và Chủ tịch đầu tiên của Hội đồng học hàm liên ngành Khoa học Trái đất và Mỏ. Ông được trao danh hiệu Nhà giáo Nhân dân, Huân chương Lao động hạng Nhất và Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ.

Nguyễn Văn Chiển qua đời ngày 21 tháng 7 năm 2009, thọ 89 tuổi.

Ông đã đi một hành trình đặc biệt: từ người Việt Nam duy nhất còn lại trong một lớp địa chất chỉ có ba sinh viên trở thành người thầy của nhiều thế hệ chuyên gia. Di sản ông để lại không chỉ nằm trong các tấm bản đồ. Đó còn là hệ thống thuật ngữ, giáo trình và đội ngũ những người Việt Nam có thể tự mình đọc lịch sử nằm dưới lòng đất quê hương.