Nguyễn Văn Chính – Chín Cần và chiếc lu bí mật che chở người lãnh đạo giữa những trận càn

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, đặc biệt tại Long An – Gia Định – Nam Bộ.
1. Chín Cần – người cán bộ từ vùng đất Nam Bộ

Nguyễn Văn Chính sinh ngày 1/3/1924 tại xã Tân Quý Tây, huyện Bình Chánh, nay thuộc TP.HCM; tên khai sinh là Cao Văn Chánh, thường gọi là Chín Cần.

Ông tham gia cách mạng từ năm 1945, vào Đảng ngày 15/8/1946. Trong kháng chiến chống Pháp, ông từng hoạt động tại khu vực Cần Giuộc, rồi trưởng thành qua nhiều vị trí công tác.

Sau này, ông trở thành Bí thư Tỉnh ủy Long An, Khu ủy viên Khu 8 và Bí thư Tỉnh ủy Mỹ Tho.

Nhưng trước khi trở thành một cán bộ lãnh đạo cấp cao, Chín Cần cũng từng là một người cán bộ hoạt động giữa những vùng quê mà mỗi cuộc càn có thể biến một căn nhà thành nơi nguy hiểm, và một căn hầm nhỏ thành ranh giới giữa sống và chết.

2. Những năm đầu kháng chiến

Sau Cách mạng Tháng Tám, phong trào cách mạng ở Nam Bộ bước vào một thời kỳ vô cùng khó khăn.

Các cơ sở phải hoạt động bí mật.

Cán bộ phải liên tục di chuyển.

Địch tổ chức truy bắt.

Những người làm công tác lãnh đạo địa phương thường xuyên phải đối mặt với nguy cơ bị phát hiện.

Chín Cần khi ấy còn rất trẻ.

Ông đi vào những vùng mà chính quyền cách mạng đang phải vừa xây dựng cơ sở, vừa đối phó với sự truy lùng.

Chính trong hoàn cảnh ấy, ông hiểu một điều rất sâu sắc:

người cán bộ không thể tồn tại nếu không có nhân dân.

3. Năm 1947 – một cuộc càn bất ngờ

Đầu năm 1947, tại ấp 3 Tân Quý Tây, gia đình bà Lê Thị Bảy đã đào một hầm bí mật trong khu vực đìa để nuôi giấu cán bộ.

Đây là một chi tiết được tư liệu về lịch sử những căn hầm bí mật Nam Bộ ghi lại.

Những căn hầm như thế thường rất đơn sơ.

Không có bê tông.

Không có cửa thép.

Không có hệ thống thông khí hiện đại.

Chỉ là một khoảng đất được đào sâu, che giấu khéo léo giữa một vùng quê.

Nhưng trong chiến tranh, một căn hầm như vậy có thể quý hơn bất cứ căn nhà nào.

Bởi nếu quân địch đi qua mà không phát hiện:

người bên dưới còn sống.

4. Chín Cần về xã công tác

Một lần, Chín Cần về xã công tác.

Không ai biết chính xác lúc nào cuộc càn sẽ xảy ra.

Nhưng rồi nó đến.

Quân địch bất ngờ tiến vào.

Tiếng người.

Tiếng bước chân.

Tiếng lục soát.

Tình thế trở nên cấp bách.

Chín Cần phải tìm nơi ẩn náu.

Và trước mắt ông lúc ấy là một căn hầm bí mật ngoài bờ ao.

Chú thích ảnh: Hình ảnh các dạng hầm bí mật ở Nam Bộ trong thời kỳ kháng chiến, dùng để tái hiện bối cảnh chung. Không khẳng định đây là căn hầm nơi Chín Cần từng trú ẩn.

5. Căn hầm chỉ đủ cho hai người

Theo tư liệu được Văn nghệ An Giang đăng lại, căn hầm bí mật khi ấy vốn chỉ đủ chỗ cho tối đa hai người.

Nhưng cuộc càn đến quá bất ngờ.

Không chỉ một người.

Không chỉ hai người.

Ba cán bộ cùng phải chui xuống một căn hầm.

Hãy thử hình dung không gian ấy.

Ba con người.

Một căn hầm vốn chỉ thiết kế cho hai.

Không thể ngồi thoải mái.

Không thể cựa quậy.

Không thể nói chuyện lớn.

Và phía trên:

quân địch đang lùng sục.

6. Im lặng dưới lòng đất

Ba người phải tuyệt đối im lặng.

Có thể nghe tiếng bước chân phía trên.

Có thể nghe tiếng người gọi nhau.

Có thể nghe tiếng lục soát.

Nhưng dưới lòng đất, họ không được trả lời.

Không được động mạnh.

Không được để lộ dấu vết.

Chỉ cần một tiếng động bất thường cũng có thể khiến chiếc hầm bị phát hiện.

Trong những khoảnh khắc như vậy, người cán bộ không thể chiến đấu bằng súng.

Không thể chạy.

Không thể chống trả.

Chỉ có thể tin vào căn hầm và lòng dân đã che chở mình.

7. Người ở trên mặt đất

Điều đáng nhớ trong câu chuyện này không chỉ là ba cán bộ dưới hầm.

Mà là những người ở trên mặt đất.

Họ phải tiếp tục sinh hoạt như bình thường.

Không được nhìn về phía căn hầm.

Không được có biểu hiện lo lắng.

Không được để quân địch nhận ra rằng bên dưới có người.

Đó là một cuộc chiến tâm lý.

Một người chỉ cần nhìn sai hướng.

Một cử chỉ bất thường.

Một ánh mắt hoảng hốt.

Có thể khiến tất cả bị lộ.

8. Chiếc hầm và lòng dân

Những căn hầm bí mật của Nam Bộ không chỉ là công trình quân sự.

Chúng là sản phẩm của lòng dân.

Người dân đào.

Người dân che.

Người dân giữ bí mật.

Người dân chấp nhận nguy hiểm.

Và người cán bộ sống sót nhờ sự bảo vệ ấy.

Chín Cần sau này trở thành một cán bộ lãnh đạo quan trọng.

Nhưng trong những năm tháng đầu đời cách mạng, ông cũng từng được bảo vệ bởi chính những người dân bình thường như thế.

9. Một chiếc lu ở Long An

Nhiều năm sau, tại xã Thuận Mỹ, huyện Châu Thành, Long An, một gia đình khác cũng có cách che chở cán bộ rất đặc biệt.

Đó là gia đình bà Võ Thị Bảy.

Bảo tàng Long An hiện lưu giữ một hiện vật đặc biệt:

chiếc lu làm hầm bí mật dành riêng cho đồng chí Nguyễn Văn Chính (Chín Cần).

Chiếc lu ấy không phải một căn hầm lớn.

Nó là một vật dụng dân gian.

Một chiếc lu.

Nhưng trong chiến tranh, nó trở thành một nơi ẩn náu.

10. Một chiếc lu có thể cứu một người

Ngày nay, một chiếc lu có thể chỉ khiến chúng ta nghĩ đến việc chứa nước.

Nhưng trong những năm chiến tranh, một vật dụng bình thường có thể được biến thành một phần của hệ thống hầm bí mật.

Chiếc lu của gia đình bà Võ Thị Bảy đã được dùng để che giấu Chín Cần trong những lần địch càn quét và ném bom.

Điều đặc biệt nằm ở chỗ:

địch có thể tìm một căn hầm.

Nhưng có thể chúng không nghĩ rằng một vật dụng quen thuộc trong nhà dân lại là nơi một cán bộ đang ẩn náu.

Chú thích ảnh: Chiếc lu được Bảo tàng Long An giới thiệu là hiện vật từng được dùng làm hầm bí mật che giấu đồng chí Nguyễn Văn Chính (Chín Cần). Đây là hiện vật lịch sử có nguồn gốc được Bảo tàng Long An ghi nhận, khác với những ảnh minh họa hầm bí mật chung.

11. Những trận càn và những lần ẩn náu

Tư liệu về chiếc lu cho biết Chín Cần từng được gia đình bà Võ Thị Bảy che chở qua nhiều đợt địch càn quét và ném bom, trong thời gian Phân khu ủy Phân khu 3 đóng tại cơ sở cách mạng ở nhà bà.

Đây là một chi tiết rất đáng suy ngẫm.

Bởi nó cho thấy công việc của người cán bộ lãnh đạo không chỉ là đưa ra mệnh lệnh.

Có những lúc ông phải:

tìm một nơi để sống sót.

Và nơi ấy có thể là một chiếc lu trong nhà dân.

12. Người dân không biết mình đang giữ một cán bộ quan trọng đến mức nào

Có thể những người dân che giấu Chín Cần biết ông là cán bộ.

Nhưng họ không thể biết hết tương lai của người mà mình đang bảo vệ.

Họ chỉ biết:

đó là người của cách mạng.

Và nếu cách mạng cần che giấu, họ sẽ che giấu.

Nếu cần cơm, họ nấu cơm.

Nếu cần nơi trú ẩn, họ đào hầm.

Nếu cần bảo vệ bí mật, họ giữ bí mật.

Đó là sức mạnh của hậu phương tại chỗ.

13. Chín Cần và Long An

Sau này, Chín Cần trở thành Bí thư Tỉnh ủy Long An trong hai giai đoạn, trong đó có thời kỳ 1958–1964.

Long An là địa bàn đặc biệt quan trọng ở cửa ngõ phía Tây Nam Sài Gòn.

Trong kháng chiến chống Mỹ, vùng đất này trở thành một chiến trường ác liệt.

Chính nơi đây đã hình thành truyền thống:

“Trung dũng kiên cường, toàn dân đánh giặc.”

Năm 1967, Đảng bộ và quân dân Long An được phong tặng danh hiệu Anh hùng và lá cờ ghi tám chữ vàng ấy.

Chín Cần là một trong những cán bộ lãnh đạo gắn bó sâu sắc với vùng đất này.

14. Người lãnh đạo của Phân khu 3

Đến Tết Mậu Thân 1968, Chín Cần giữ vai trò lãnh đạo quan trọng tại Phân khu 3.

Theo tư liệu của Quân khu 7, trong quá trình kiện toàn lực lượng chuẩn bị Tổng tiến công Mậu Thân, Nguyễn Văn Chính (Chín Cần) làm Chính ủy Phân khu 3, còn Huỳnh Công Thân làm Tư lệnh.

Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ cũng ghi nhận Chín Cần là Bí thư Phân khu ủy, Huỳnh Công Thân là Tư lệnh Phân khu 3.

Phân khu 3 phụ trách một địa bàn đặc biệt quan trọng ở phía Nam Sài Gòn, gồm các vùng của Long An và hướng vào các quận phía Nam thành phố.

Nhiệm vụ đặt ra rất lớn:

đánh chiếm những mục tiêu quan trọng ở Sài Gòn.

15. Từ chiếc lu đến chiến trường Mậu Thân

Có một sự tương phản rất mạnh trong cuộc đời Chín Cần.

Một thời:

ông chui xuống một chiếc hầm chỉ vừa đủ cho hai người.

Có lúc:

ông phải ẩn mình trong một chiếc lu để tránh những trận càn.

Nhưng hơn hai mươi năm sau, ông lại đứng ở vị trí lãnh đạo một phân khu trong một chiến dịch có quy mô lớn, hướng vào trung tâm Sài Gòn.

Hai hình ảnh ấy thuộc về cùng một con người.

Và giữa chúng là cả một chặng đường trưởng thành của người cán bộ cách mạng.

16. Những mục tiêu phía Nam Sài Gòn

Phân khu 3 được giao nhiệm vụ đánh vào các khu vực phía Nam Sài Gòn và những mục tiêu quan trọng như Tổng nha Cảnh sát, Dinh Độc Lập, Bộ Tư lệnh Hải quân.

Đây là một địa bàn cực kỳ khó khăn.

Nhiều sông rạch.

Địa hình trống trải, lầy lội.

Các tuyến giao thông bị kiểm soát.

Không có một hậu phương lớn liền kề.

Lực lượng phải dựa nhiều vào những lõm căn cứ và hậu phương tại chỗ.

Và chính những cơ sở như vậy từng là nơi che chở cho cán bộ.

17. Người lãnh đạo và người dân

Đó là điều xuyên suốt cuộc đời Chín Cần.

Ở cấp cao, ông có thể là Bí thư Tỉnh ủy.

Trong chiến dịch, ông là Bí thư Phân khu ủy.

Nhưng khi quân địch càn đến, ông vẫn cần một căn hầm do dân đào.

Cần một chiếc lu.

Cần một căn nhà.

Cần một người dân chấp nhận nguy hiểm để bảo vệ mình.

Người lãnh đạo và nhân dân chưa bao giờ tách rời nhau trong cuộc chiến ấy.

18. Những người giữ bí mật cho Chín Cần

Không phải ai trong số họ cũng được ghi tên trong lịch sử.

Một gia đình.

Một bà mẹ.

Một người nông dân.

Một người phụ nữ.

Một căn nhà.

Một chiếc lu.

Một cái hầm dưới bờ ao.

Những thứ ấy không xuất hiện trên bản đồ chiến dịch.

Nhưng nếu không có chúng, một người cán bộ có thể không sống sót để tiếp tục công tác.

Đó là phần lịch sử rất dễ bị bỏ quên.

19. Chiếc lu hôm nay nằm trong bảo tàng

Ngày nay, chiếc lu ấy được Bảo tàng Long An lưu giữ như một hiện vật của cuộc kháng chiến.

Nó đứng im.

Không còn che giấu ai.

Không còn phải đào đất.

Không còn nghe tiếng quân càn.

Nhưng nhìn vào nó, chúng ta có thể hình dung một thời kỳ mà một vật dụng gia đình cũng có thể trở thành pháo đài cuối cùng của một người cán bộ.

Đó là lý do những hiện vật chiến tranh đôi khi có sức lay động mạnh hơn cả những con số.

20. Một chiếc lu và một con người

Chiếc lu không có tiếng nói.

Nhưng nó kể một câu chuyện.

Một người cán bộ đang bị truy lùng.

Một gia đình mở cửa đón ông.

Một nơi trú ẩn được chuẩn bị.

Những trận càn kéo đến.

Và chiếc lu trở thành nơi che chở.

Không có trận đánh lớn.

Không có tiếng súng vang lên.

Nhưng đó vẫn là một trận chiến sinh tử.

21. Chín Cần trưởng thành từ những căn hầm

Những năm tháng ấy giúp hình thành ở Chín Cần một phẩm chất được đồng đội nhắc đến sau này: sự gắn bó với cơ sở và nhân dân.

Khi ông giữ những vị trí lãnh đạo ở Long An, ông không phải một người xa lạ với đời sống chiến trường.

Ông từng sống trong lòng dân.

Từng được dân che chở.

Từng hiểu giá trị của một căn hầm.

Từng hiểu rằng phía sau một cán bộ còn có cả một gia đình đang đặt tính mạng mình vào việc bảo vệ người ấy.

22. Mậu Thân 1968 – một nhiệm vụ lớn

Bước vào Mậu Thân, Chín Cần đứng trước một nhiệm vụ hoàn toàn khác.

Không còn chỉ là làm sao thoát khỏi một cuộc càn.

Mà là tổ chức lực lượng để đưa chiến tranh vào những mục tiêu quan trọng của đối phương.

Phân khu 3 có 7 tiểu đoàn, gồm lực lượng Long An, Nhà Bè, Đồng Nai, Phú Lợi, đặc công và pháo binh.

Đó là một lực lượng đáng kể.

Nhưng địa bàn vẫn vô cùng khó khăn.

Mọi kế hoạch đều phải dựa vào mạng lưới cơ sở và sự hỗ trợ của nhân dân.

23. Những người dân vẫn ở phía sau

Khi lực lượng tiến về phía Sài Gòn, phía sau họ vẫn là những người dân.

Những căn nhà.

Những con rạch.

Những hầm bí mật.

Những điểm trú quân.

Những người đưa đường.

Những người cung cấp lương thực.

Những người che giấu thương binh.

Và những người sẵn sàng chịu đựng nguy hiểm nếu quân địch phát hiện.

Đó là lý do câu chuyện về Chín Cần không thể chỉ kể bằng những chức vụ ông từng giữ.

Nó phải bắt đầu từ chiếc lu và những căn hầm của nhân dân.

24. Sau chiến tranh

Sau ngày đất nước thống nhất, Chín Cần tiếp tục đảm nhận nhiều trọng trách.

Ông trở lại giữ chức Bí thư Tỉnh ủy Long An từ tháng 4/1977 đến tháng 5/1984.

Sau đó là Bộ trưởng Bộ Lương thực, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng kiêm Chủ nhiệm Ủy ban Thanh tra Nhà nước, rồi nhiều vị trí khác.

Nhưng những năm tháng chiến tranh vẫn là một phần quan trọng trong cuộc đời ông.

Bởi chính từ những năm tháng ấy, người cán bộ Chín Cần đã trưởng thành.

25. Người từng được dân giấu trong chiếc lu

Có lẽ điều đáng nhớ nhất về Chín Cần không phải là chức vụ cao nhất ông từng giữ.

Mà là hình ảnh một cán bộ cách mạng từng phải nằm trong một chiếc lu để tránh địch.

Bởi hình ảnh ấy kéo người lãnh đạo trở về gần với nhân dân.

Ông không phải một nhân vật đứng ngoài chiến tranh.

Ông từng phải chạy càn.

Từng phải tìm hầm.

Từng phải nín thở chờ địch đi qua.

Và từng sống nhờ sự che chở của những người dân mà ông phục vụ.

26. Hơn 60 năm hoạt động cách mạng

Sau hơn sáu thập niên công tác, Chín Cần được ghi nhận là người có nhiều đóng góp trong kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và công cuộc xây dựng đất nước. Khi qua đời năm 2016, ông được truy tặng những phần thưởng cao quý, trong đó có Huân chương Hồ Chí Minh và Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng.

Nhưng những phần thưởng ấy không thể kể hết những năm tháng đầu đời.

Không thể kể được tiếng bước chân trên mặt đất khi ông đang nằm dưới hầm.

Không thể kể được cảm giác chật chội của ba người trong một căn hầm chỉ dành cho hai.

Và cũng không thể kể hết lòng can đảm của những người dân đã giữ kín bí mật.

Lời kết – Chiếc lu không có tên trong chiến thắng

Khi nói về những người lãnh đạo trong chiến tranh, chúng ta thường nhớ đến những cuộc họp, những quyết định và những chiến dịch.

Nhưng đôi khi, để hiểu một con người, chỉ cần nhìn vào một chiếc lu.

Chiếc lu ấy được Bảo tàng Long An lưu giữ.

Nó từng là nơi che chở Nguyễn Văn Chính – Chín Cần trong những đợt địch càn quét và ném bom.

Một vật dụng rất bình thường.

Nhưng đã từng giữ một mạng người.

Có một thời, Chín Cần là người cán bộ phải chui xuống hầm.

Ba người chen nhau trong một căn hầm vốn chỉ đủ cho hai.

Bên trên là quân địch.

Bên dưới là sự im lặng.

Không ai biết cuộc càn sẽ kéo dài bao lâu.

Không ai biết liệu căn hầm có bị phát hiện hay không.

Nhưng họ đã sống sót.

Nhiều năm sau, chính người cán bộ ấy trở thành Bí thư Phân khu ủy Phân khu 3 trong Tổng tiến công Mậu Thân 1968, đứng trước một nhiệm vụ lớn: tổ chức lực lượng đánh vào các mục tiêu quan trọng ở phía Nam Sài Gòn.

Từ một căn hầm nhỏ đến một vị trí lãnh đạo chiến trường.

Khoảng cách ấy được tạo nên bởi hơn hai mươi năm chiến đấu.

Nhưng có một điều không thay đổi:

Chín Cần vẫn cần nhân dân.

Bởi không có người dân đào hầm, ông có thể đã không sống sót qua một cuộc càn.

Không có người dân che giấu, những cán bộ cách mạng khó có thể bám trụ.

Không có những chiếc lu, những căn hầm, những mái nhà và những gia đình chấp nhận nguy hiểm, mạng lưới cách mạng ở Nam Bộ không thể tồn tại lâu dài như vậy.

Vì thế, câu chuyện về Nguyễn Văn Chính cũng là câu chuyện về những người dân vô danh đã bảo vệ người cán bộ của mình.

Họ không có quân hàm.

Không có chức vụ.

Không có tên trên những bản đồ chiến dịch.

Nhưng họ đã mở cửa.

Đào hầm.

Giấu người.

Giữ bí mật.

Và chấp nhận nguy hiểm.

Ngày hôm nay, chiếc lu ấy nằm yên trong bảo tàng.

Không còn ai phải chui vào.

Không còn tiếng bom.

Không còn những cuộc càn.

Không còn những người mẹ phải giả vờ bình thản khi biết dưới nền nhà mình đang có cán bộ cách mạng.

Một vật dụng bình thường đã trở thành hiện vật lịch sử.

Và mỗi khi nhìn nó, chúng ta có thể nhớ:

đằng sau một người cán bộ được lịch sử ghi tên là biết bao người dân đã âm thầm giữ mạng sống cho ông.

Nguyễn Văn Chính – Chín Cần – sau này trở thành một cán bộ cấp cao của Đảng và Nhà nước.

Nhưng trước hết, ông là một người con của Nam Bộ, trưởng thành từ chiến tranh, từ những căn cứ trong lòng dân và từ những ngày tháng mà sự sống đôi khi chỉ cách cái chết một lớp đất mỏng.

Ông đã đi qua chiến tranh.

Những người từng che chở ông cũng đã đi qua chiến tranh.

Nhiều người trong số họ không được lịch sử nhắc tên.

Nhưng họ đã góp phần để những người như Chín Cần tiếp tục sống, tiếp tục chiến đấu và tiếp tục lãnh đạo.

Xin được biết ơn đồng chí Nguyễn Văn Chính – Chín Cần.

Và hơn thế nữa, xin được biết ơn những người dân Nam Bộ đã đào những căn hầm, mở những chiếc lu, che giấu cán bộ và giữ bí mật bằng chính mạng sống của mình.

Bởi chiến thắng không chỉ được làm nên bởi những người đứng trên chiến tuyến.

Nó còn được làm nên bởi những người nằm dưới lòng đất, nín thở chờ quân địch đi qua và giữ cho một người cán bộ còn có ngày trở lại.

Đó cũng là một phần của lịch sử Củ Chi – Gia Định – Sài Gòn và Long An, một phần của câu chuyện về sức mạnh lòng dân trong những năm tháng hoa lửa.