Nguyễn Văn Cốc – “Chim cắt số 2” và 9 chiến công trên bầu trời miền Bắc

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – chiến đấu trên bầu trời miền Bắc, 1967–1968.
1. Từ cậu học sinh lớp 8 đến trường đào tạo phi công

Nguyễn Văn Cốc sinh năm 1943, quê ở Bích Sơn, Việt Yên, Bắc Giang.

Năm 1961, khi đang học lớp 8, ông trúng tuyển kỳ tuyển chọn đào tạo phi công.

Đó là một bước ngoặt rất lớn.

Từ một cậu học sinh miền quê Bắc Giang, Nguyễn Văn Cốc bước vào một lĩnh vực hoàn toàn mới: hàng không quân sự.

Ông được cử sang Liên Xô học lái máy bay.

Con đường trở thành phi công tiêm kích không hề dễ dàng.

Theo hồi ức của chính ông, trong đoàn hơn một trăm học viên ban đầu, sau quá trình đào tạo chỉ còn 15 người đủ tiêu chuẩn tốt nghiệp phi công tiêm kích. Nguyễn Văn Cốc là một trong số đó.

Sau khi trở về nước, ông công tác tại Trung đoàn 921 – Đoàn Sao Đỏ.

Rồi ông tiếp tục được tuyển chọn sang Liên Xô học chuyển loại MiG-21.

Tháng 6-1966, ông trở về nước và bắt đầu trực tiếp tham gia chiến đấu trên loại máy bay tiêm kích này.

Chú thích ảnh: Đây là các ảnh tư liệu về Nguyễn Văn Cốc và đồng đội được các cơ quan báo chí quân đội sử dụng. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận ảnh Nguyễn Văn Cốc cùng Chính ủy Trung đoàn 921 Chu Duy Kính và phi công Phạm Thanh Ngân do nhân vật cung cấp.

2. Người phi công số 2

Trong biên đội MiG-21 hai chiếc, Nguyễn Văn Cốc thường được bố trí ở vị trí số 2.

Theo nguyên tắc chiến thuật lúc đó, phi công số 1 đảm nhiệm công kích, còn số 2 chủ yếu làm nhiệm vụ:

• yểm hộ;

MiG-21 mang số lượng tên lửa hạn chế.

Vì vậy, nếu chỉ để số 1 công kích, hiệu suất tiêu diệt mục tiêu của biên đội bị giới hạn.

Nhưng Nguyễn Văn Cốc nhận ra một khả năng khác.

Số 2 cũng có thể công kích khi thời cơ xuất hiện.

Ông bắt đầu vận dụng cách đánh này trong thực chiến.

Sau này, ông kể rằng nhờ phối hợp chặt chẽ và tận dụng thời cơ, có những trận biên đội có thể bắn rơi tới 3 máy bay đối phương, thay vì chỉ tối đa 2 chiếc theo cách đánh cũ.

Từ đó, đồng đội đặt cho ông những biệt danh:

“Chim cắt số 2”.

“Dũng sĩ trên bầu trời”.

Đó không phải một biệt danh được đặt vì ông bay ở vị trí số 1.

Ngược lại.

Nó xuất phát chính từ cách ông biến vị trí số 2 thành một vị trí có thể chủ động tạo chiến công.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về MiG-21 và phi công Trung đoàn 921 trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Không gán danh tính phi công trong ảnh nếu chú thích gốc không xác nhận.

3. Ngày 30-4-1967 – chiến công đầu tiên

Ngày 30-4-1967, Nguyễn Văn Cốc xuất kích trong biên đội do Nguyễn Ngọc Độ làm biên đội trưởng.

Hai chiếc MiG-21 được lệnh đánh chặn một tốp F-105 của Mỹ.

Nguyễn Văn Cốc bay số 2.

Đây là vị trí có nhiệm vụ yểm hộ.

Nhưng trận đánh diễn biến rất nhanh.

Sau khi Nguyễn Ngọc Độ phóng tên lửa và bắn trúng một chiếc F-105, đội hình đối phương chưa kịp phản ứng.

Nguyễn Văn Cốc lập tức tận dụng thời cơ.

Ông tăng lực, lao lên, đưa một chiếc F-105 khác vào tầm ngắm và phóng tên lửa.

Chiếc F-105 thứ hai bị bắn hạ.

Đó là chiến công đầu tiên của Nguyễn Văn Cốc.

Và nó cũng là một dấu mốc quan trọng trong cách đánh của ông:

phi công số 2 không chỉ bảo vệ đồng đội – khi thời cơ đến, số 2 có thể trở thành người công kích.

Chú thích ảnh: Các hình ảnh chiến đấu trên không là tranh/tác phẩm tái hiện trận đánh ngày 30-4-1967, không phải ảnh chụp khoảnh khắc Nguyễn Văn Cốc bắn rơi F-105.

4. Ngày 23-8-1967 – khi “số 2” đánh vào giữa đội hình địch

Một trong những trận đánh đáng chú ý nhất của Nguyễn Văn Cốc diễn ra ngày 23-8-1967.

Khoảng 13 giờ 45 phút, radar của Quân chủng Phòng không – Không quân phát hiện một đội hình lớn máy bay Mỹ từ khu vực Sầm Nưa, Lào.

Bộ Tư lệnh quyết định sử dụng các biên đội MiG-21 và MiG-17 để chặn đánh.

Biên đội MiG-21 gồm:

Nguyễn Nhật Chiêu – số 1.
Nguyễn Văn Cốc – số 2.

Hai phi công được dẫn vào phía sau đội hình máy bay đối phương.

Đó là một vị trí thuận lợi.

Nguyễn Nhật Chiêu công kích trước và bắn rơi một chiếc F-105.

Nguyễn Văn Cốc vẫn ở vị trí yểm hộ.

Nhưng ông quan sát thấy đối phương chưa phát hiện ra biên đội MiG-21.

Và ông lại làm điều đã trở thành dấu ấn của mình:

từ vị trí số 2, băng lên công kích.

Ông phóng tên lửa, tiêu diệt một chiếc F-4.

Đây không chỉ là thêm một chiến công.

Nó cho thấy chiến thuật của Nguyễn Văn Cốc đã thực sự phát huy hiệu quả.

Số 2 không còn chỉ là người đứng sau.

Khi thời cơ xuất hiện, anh ta có thể biến thành mũi tấn công thứ hai.

Chú thích ảnh: Hình ảnh tái hiện trận không chiến ngày 23-8-1967. Không có ảnh chụp trực tiếp khoảnh khắc bắn hạ F-4.

5. Sáu chiến công trong năm 1967

Năm 1967 là năm đặc biệt trong cuộc đời chiến đấu của Nguyễn Văn Cốc.

Chỉ trong năm ấy, ông đã bắn rơi 6 máy bay Mỹ.

Trong tổng số 9 chiến công sau này, có 6 chiếc được ông bắn rơi khi giữ vị trí số 2.

Đây là một thành tích đặc biệt.

Không phải vì vị trí số 2 vốn không thể chiến đấu.

Mà bởi Nguyễn Văn Cốc đã biến một nhiệm vụ yểm hộ thành một cơ hội chiến đấu chủ động hơn.

Điều quan trọng là ông không hành động đơn độc.

Chính ông cũng nhấn mạnh rằng thành tích có được nhờ sự hiệp đồng chặt chẽ của cả biên đội.

Đó là điều cần giữ khi kể câu chuyện về một phi công “bắn rơi nhiều nhất”.

Không nên biến chiến công của ông thành câu chuyện của một cá nhân tách khỏi tập thể.

Bầu trời không có chỗ cho sự đơn độc.

Một phi công công kích.

Một phi công yểm hộ.

Sở chỉ huy dẫn đường.

Radar phát hiện mục tiêu.

Các lực lượng mặt đất bảo vệ sân bay.

Tất cả tạo nên một trận không chiến.

Và Nguyễn Văn Cốc là một trong những người đã biến sự phối hợp ấy thành chiến công.

6. Ngày 20-11-1967 – chiến công thứ 5

Ngày 20-11-1967, Nguyễn Văn Cốc lại xuất kích.

Lần này, biên đội sử dụng chính chiếc MiG-21 số hiệu 4324, chiếc máy bay sau này trở thành một trong những hiện vật nổi tiếng nhất của lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam.

Nguyễn Văn Cốc bắn rơi một chiếc F-105 trên vùng trời Vĩnh Phú.

Đây là chiến công thứ 10 được ghi nhận trên chiếc MiG-21/4324, nhưng là chiến công thứ 5 của Nguyễn Văn Cốc.

Hai ngày trước đó, ngày 18-11, Phạm Thanh Ngân cũng đã bắn rơi một F-105.

Những ngôi sao đỏ trên thân chiếc MiG-21 cứ nối tiếp nhau xuất hiện.

Và Nguyễn Văn Cốc tiếp tục ghi tên mình vào đó.

Chú thích ảnh: MiG-21 số hiệu 4324 là bảo vật quốc gia, từng được 9 phi công sử dụng và cùng nhau bắn rơi 14 máy bay Mỹ trong năm 1967. Nguyễn Văn Cốc là một trong những phi công gắn với chiếc máy bay huyền thoại này.

7. Ngày 12-12-1967 – chiếc F-105 trên vùng trời Yên Thế

Ngày 12-12-1967, Nguyễn Văn Cốc lại lập công.

Ở độ cao khoảng 5.000m, ông phát hiện một tốp bốn chiếc F-105.

Ông hạ độ cao xuống khoảng 3.000m, ngang với đội hình đối phương.

Rồi bình tĩnh đưa chiếc F-105 vào kính ngắm.

Tên lửa được phóng.

Chiếc F-105 bốc cháy và rơi xuống khu vực núi đá vôi.

Đây là chiến công thứ 6 của Nguyễn Văn Cốc.

Và cũng là chiến công thứ hai của ông trong tháng 12-1967.

Chỉ còn một chiến công nữa trong năm 1967.

Nhưng chiến tranh chưa dừng lại.

8. Chiếc máy bay cuối cùng – ngày 7-5-1968

Sáng 7-5-1968, biên đội MiG-21 của Đặng Ngọc Ngự và Nguyễn Văn Cốc cất cánh.

Trong quá trình chiến đấu, đường bay của Nguyễn Văn Cốc bị mất đội.

Ông phải liệng vòng tìm kiếm.

Rồi phía trước xuất hiện một chiếc F-4 đang bay ở độ cao khoảng 1.000m.

Nguyễn Văn Cốc bám theo.

Cuộc quần chiến diễn ra.

Chiếc F-4 tìm cách bay ra biển.

Nhưng Nguyễn Văn Cốc tiếp tục bám đuổi.

Khi cự ly còn khoảng 1.500m, ông phóng tên lửa thứ nhất.

Sau đó chuyển sang quả thứ hai.

Chiếc F-4 bốc cháy và rơi xuống biển.

Đó là chiến công thứ 9 của Nguyễn Văn Cốc.

Và cũng là chiến công cuối cùng trong sự nghiệp không chiến của ông.

Trong hai năm 1967–1968, ông đã bắn rơi tổng cộng 9 máy bay Mỹ.

Chú thích ảnh: Tranh/tác phẩm tái hiện trận không chiến ngày 7-5-1968. Không có ảnh chụp trực tiếp khoảnh khắc chiếc F-4 bị bắn rơi.

9. Chín chiến công – nhưng ông luôn nói về đồng đội

Nguyễn Văn Cốc được ghi nhận là phi công Việt Nam bắn rơi nhiều máy bay Mỹ nhất, với 9 chiến công.

Nhưng có một chi tiết rất đáng chú ý trong hồi ức của chính ông.

Ông nói rằng thành tích ấy có được nhờ sự hiệp đồng chặt chẽ.

Ông không coi 9 chiến công là câu chuyện của riêng mình.

Bởi trong không chiến, người ở vị trí số 1 và số 2 đều có nhiệm vụ.

Người phát hiện mục tiêu.

Người yểm hộ.

Người dẫn đường.

Người công kích.

Tất cả đều có thể quyết định việc một chiếc MiG trở về sân bay hay nằm lại trên bầu trời.

Đặc biệt, Nguyễn Văn Cốc từng yểm hộ đồng đội và chỉ huy bắn rơi thêm 9 máy bay khác.

Đây là một phần quan trọng trong câu chuyện về ông.

Một phi công giỏi không chỉ được đo bằng số máy bay đối phương bị bắn rơi.

Mà còn bằng số lần anh đưa đồng đội trở về.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Nguyễn Văn Cốc và đồng đội. Báo Quân đội nhân dân đăng ảnh Chu Duy Kính cùng Nguyễn Văn Cốc và Phạm Thanh Ngân, do nhân vật cung cấp.

10. Chín huy hiệu Bác Hồ

Mỗi khi một phi công bắn rơi một máy bay Mỹ, Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định tặng người đó một Huy hiệu của Người.

Vì vậy, với 9 chiến công, Nguyễn Văn Cốc có 9 Huy hiệu Bác Hồ.

Tết Kỷ Dậu 1969, ông cùng đoàn cán bộ, chiến sĩ tiêu biểu của Trung đoàn 921 về Hà Nội.

Các phi công hồi hộp chờ đợi.

Họ được gặp Bác Hồ.

Tại buổi gặp, Chủ tịch Hồ Chí Minh hỏi:

Ai bắn rơi nhiều máy bay nhất?

Khi được báo cáo đó là Nguyễn Văn Cốc, Bác gọi ông lên.

Nguyễn Văn Cốc đứng trước Bác.

Bác hỏi ông đã bắn rơi bao nhiêu máy bay Mỹ.

Ông trả lời: 9 chiếc.

Bác lại hỏi ông được tặng bao nhiêu huy hiệu.

Ông trả lời: 9 chiếc.

Theo hồi ức của Nguyễn Văn Cốc được Báo Quân đội nhân dân đăng lại, Bác đã khen ông và chúc Không quân có nhiều “Cốc” hơn nữa.

Đó là lần đầu tiên Nguyễn Văn Cốc được gặp Bác.

Và cũng là lần cuối cùng.

Tháng 9 năm ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời.

Chú thích ảnh: Tư liệu về cuộc gặp giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và đoàn cán bộ, chiến sĩ tiêu biểu của Trung đoàn 921 dịp Tết Kỷ Dậu 1969. Nguồn Báo Quân đội nhân dân ghi lại hồi ức trực tiếp của Nguyễn Văn Cốc về cuộc gặp.

11. “Nhiều Cốc hơn nữa”

Câu nói của Bác Hồ dành cho Nguyễn Văn Cốc không chỉ là lời khen một cá nhân.

Nó thể hiện mong muốn của Người đối với cả lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam.

Có nhiều phi công giỏi hơn.

Có nhiều người đủ bản lĩnh chiến đấu trên bầu trời.

Có nhiều người kế tục.

Bởi cuộc chiến còn kéo dài.

Và một người anh hùng không thể thay thế cả một lực lượng.

Nguyễn Văn Cốc sau này vẫn nhắc lại khoảnh khắc ấy với xúc động.

Ông nói đó là khoảnh khắc đẹp nhất trong cuộc đời.

9 Huy hiệu Bác Hồ ông giữ được không chỉ là phần thưởng.

Nó là ký ức về một thời tuổi trẻ.

Một thời mà mỗi lần cất cánh đều có thể là lần cuối cùng.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Nguyễn Văn Cốc thời kỳ sau chiến tranh và các tư liệu gắn với 9 Huy hiệu Bác Hồ. Nguồn chính về câu chuyện 9 huy hiệu là hồi ức của ông đăng trên Báo Quân đội nhân dân.

12. Từ phi công chiến đấu đến vị tướng Không quân

Sau chiến tranh, Nguyễn Văn Cốc tiếp tục công tác trong Quân chủng Phòng không – Không quân.

Ông trưởng thành qua nhiều cương vị.

Sau này ông được phong quân hàm Trung tướng, từng giữ cương vị Tư lệnh Quân chủng Phòng không – Không quân, rồi làm Chánh Thanh tra Bộ Quốc phòng.

Năm 2002, ông nghỉ hưu với quân hàm Trung tướng.

Như vậy, cuộc đời quân ngũ của Nguyễn Văn Cốc không dừng lại ở chín chiến công.

Ông tiếp tục gắn bó với lực lượng Không quân sau khi chiến tranh kết thúc.

Một người từng chiến đấu trên bầu trời sau này trở thành người tham gia xây dựng và chỉ huy chính lực lượng đã đưa mình lên bầu trời ấy.

Đó là một hành trình rất dài:

từ cậu học sinh lớp 8 → học viên phi công → phi công MiG-21 → Anh hùng LLVTND → vị tướng của Không quân nhân dân Việt Nam.

Chú thích ảnh: Ảnh Nguyễn Văn Cốc trong thời kỳ sau chiến tranh và khi mang quân hàm cấp tướng. Đây là tư liệu chân dung về nhân vật.

Lời kết – Người phi công có 9 ngôi sao trên bầu trời

Có những con số khi nhìn trên giấy chỉ là những con số.

9 máy bay.

9 Huy hiệu Bác Hồ.

6 chiến công ở vị trí số 2.

9 lần được ghi nhận là người trực tiếp bắn rơi máy bay Mỹ.

Nhưng đằng sau mỗi con số là một lần cất cánh.

Một lần đối mặt.

Một lần phải quyết định trong vài giây.

Và một lần trở về – hoặc không trở về.

Nguyễn Văn Cốc đã có 9 chiến công trong hai năm 1967–1968.

Nhưng điều đáng nhớ không chỉ là con số 9.

Đó là cách ông chiến đấu.

Một phi công số 2 vốn được giao nhiệm vụ yểm hộ.

Nhưng khi thời cơ đến, ông chủ động công kích.

Ngày 30-4-1967, ông bắn chiếc F-105 đầu tiên.

Ngày 23-8, từ vị trí số 2, ông bắn F-4.

Ngày 20-11, ông lại hạ F-105.

Ngày 12-12, thêm một F-105.

Và ngày 7-5-1968, chiếc F-4 cuối cùng rơi xuống biển.

Những chiến công ấy được ghi lại trong lịch sử không chiến của Không quân nhân dân Việt Nam.

Nhưng Nguyễn Văn Cốc không bao giờ kể câu chuyện như thể chỉ có một mình ông.

Ông nói về hiệp đồng.

Về người số 1.

Về người số 2.

Về những người dẫn đường.

Về đồng đội.

Bởi trên bầu trời, một phi công không thể chiến đấu một mình.

Và có lẽ đó là điều đẹp nhất khi nhìn lại câu chuyện của ông.

Một người có thành tích cá nhân đặc biệt lớn nhưng vẫn hiểu rằng phía sau mình là cả một tập thể.

Ngày Tết Kỷ Dậu 1969, khi Bác Hồ gọi ông lên và hỏi:

“Chú bắn rơi được bao nhiêu máy bay Mỹ?”

Nguyễn Văn Cốc trả lời:

“9 chiếc.”

Bác hỏi tiếp về số huy hiệu.

Cũng là:

“9 chiếc.”

Rồi Bác chúc Không quân có nhiều Cốc hơn nữa.

Câu chuyện ấy ngày nay vẫn khiến người ta xúc động.

Không phải vì một người được Bác Hồ khen.

Mà vì chúng ta biết ông đã không sống trong thời đại hòa bình.

Ông sống trong một thời đại mà mỗi lần ngồi vào buồng lái MiG-21 là bước vào một trận chiến có thể không trở về.

Ngày nay, chúng ta nhìn những chiếc MiG-21 trong bảo tàng.

Nhìn những bức ảnh phi công trẻ.

Nhìn những bộ quân phục đã bạc màu.

Và rất dễ quên rằng những con người trong ảnh từng đứng trước một lựa chọn vô cùng khắc nghiệt:

cất cánh hay không cất cánh.

Nếu cất cánh, có thể không trở về.

Nhưng họ vẫn cất cánh.

Nguyễn Văn Cốc đã cất cánh nhiều lần.

Chín lần chiến thắng được ghi lại.

Nhưng điều khiến câu chuyện này có ý nghĩa với thế hệ hôm nay không phải là việc chúng ta phải ngưỡng mộ chiến tranh.

Mà ngược lại.

Chính vì hiểu những người như Nguyễn Văn Cốc đã phải sống và chiến đấu trong hoàn cảnh nào, chúng ta càng hiểu hòa bình quý giá đến đâu.

Một người trẻ đáng lẽ có thể sống một cuộc đời bình thường.

Nhưng anh đã chọn bầu trời.

Một bầu trời đầy tên lửa, máy bay và những cuộc đuổi bắt sinh tử.

Để rồi sau chiến tranh, anh trở thành một vị tướng.

Và khi nhìn lại, điều còn lại không chỉ là những chiến công.

Mà là ký ức về những người đồng đội đã cùng ông bay lên.

Những người đã trở về.

Và cả những người đã không trở về.

Vì vậy, khi nhắc đến Nguyễn Văn Cốc, hãy nhớ ông không chỉ là:

“phi công bắn rơi 9 máy bay Mỹ”.

Hãy nhớ ông là một người lính đã trưởng thành từ một cậu học sinh lớp 8, học cách bay, học cách chiến đấu và học cách bảo vệ đồng đội giữa một trong những cuộc không chiến khốc liệt nhất thế kỷ XX.

Chín chiến công đã đưa tên ông vào lịch sử.

Nhưng chính lòng dũng cảm, sự bình tĩnh, tinh thần đồng đội và những năm tháng đã hiến dâng cho đất nước mới làm nên giá trị của câu chuyện.

Nguyễn Văn Cốc – “Chim cắt số 2” của Không quân nhân dân Việt Nam.

Một người đã có 9 chiến công trên bầu trời.

Một người từng được Bác Hồ gọi tên.

Và một người mà câu chuyện cuộc đời giúp chúng ta hiểu thêm rằng:

Hòa bình hôm nay được xây dựng từ những thế hệ đã từng đứng giữa bầu trời và mặt đất, chấp nhận hiểm nguy để bảo vệ Tổ quốc.