NGUYỄN VĂN CỐC: PHI CÔNG SỐ HAI VÀ QUYẾT ĐỊNH GIỮA BẦU TRỜI

Có một vị trí trong biên đội tiêm kích mà người ngoài thường ít nhớ tới: phi công số hai. Công việc chính của người ở vị trí này là quan sát, bảo vệ và tạo điều kiện cho phi công số một tiếp cận đối phương. Nếu chỉ nhìn vào khoảnh khắc phóng tên lửa, người ta có thể bỏ quên người bảo vệ phía sau. Nguyễn Văn Cốc đã trưởng thành trong vai trò ấy, rồi trở thành một trong những phi công có thành tích không chiến nổi bật của Không quân nhân dân Việt Nam.

Ông sinh khoảng năm 1943 ở Bích Sơn, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Có bài báo ghi năm 1942, vì vậy không nên khẳng định tuyệt đối một mốc khi chưa có hồ sơ khai sinh gốc. Những bài phỏng vấn kể rằng tuổi thơ ông đi qua chiến tranh và những cuộc sơ tán. Năm 1961, khi đang học phổ thông, ông được chọn vào chương trình đào tạo phi công. Từ sân bay Cát Bi, ông sang Liên Xô học bay, rồi trở về nước giữa lúc chiến tranh trên không ngày càng ác liệt.

Đào tạo phi công chiến đấu không chỉ là tập điều khiển máy bay. Học viên phải hiểu khí tượng, sử dụng thiết bị, nhận biết tình huống và giữ bình tĩnh trước những tín hiệu đến dồn dập. Khi bay thành biên đội, từng người còn phải biết đối phương đang ở đâu, đồng đội đang ở vị trí nào và quyết định của mình sẽ ảnh hưởng đến cả đội hình ra sao. Với MiG-21, thời gian tiếp cận và công kích có thể rất ngắn. Lỡ một thời cơ có nghĩa đối phương đã rời xa hoặc đảo ngược thế tấn công.

Giữa năm 1966, Nguyễn Văn Cốc hoàn thành khóa chuyển loại MiG-21, trở về cùng đồng đội chuẩn bị chiến đấu. Ông bay trong đội hình Trung đoàn Không quân 921, đơn vị được biết đến với tên gọi Đoàn Sao Đỏ. Ngày 30 tháng 4 năm 1967, biên đội do Nguyễn Ngọc Độ chỉ huy xuất kích đánh một tốp máy bay Mỹ. Tư liệu Báo Quân đội nhân dân ghi rằng sau khi phi công số một đánh trúng một chiếc F-105, Nguyễn Văn Cốc quan sát thấy mục tiêu khác đang ở vị trí có thể công kích.

Quyết định ấy diễn ra trong nhịp độ rất nhanh. Là người bay số hai, ông vẫn có trách nhiệm che chở cho đồng đội. Nhưng nếu chỉ giữ vai trò yểm hộ thụ động, cơ hội đánh một mục tiêu đang mở ra có thể trôi qua. Nguyễn Văn Cốc chuyển sang công kích và bắn hạ một chiếc F-105. Đây được các nguồn chính thống ghi nhận là chiến công đầu tiên của ông. Điều đáng nhớ không phải một phi công đơn độc tự làm mọi việc, mà là khả năng hiểu tình huống chung để phối hợp với người bay cùng mình.

Những trận tiếp theo giúp cách đánh ấy được rút kinh nghiệm. Báo Quân đội nhân dân cho biết trong sáu chiếc máy bay ông bắn hạ ở vị trí số hai, sự chủ động công kích đã góp phần nâng hiệu quả chiến đấu của biên đội. Đồng đội gọi ông bằng biệt danh “Chim cắt số 2”. Biệt danh nghe như một lời khen về tốc độ, nhưng phía sau là kỷ luật, khả năng phán đoán và sự tập luyện để không gây nguy hiểm cho đồng đội.

Tư liệu Thông tấn xã Việt Nam thống kê trong giai đoạn tháng 4 năm 1967 đến tháng 2 năm 1969, Nguyễn Văn Cốc bắn rơi chín mục tiêu trên không, gồm bảy máy bay có người lái và hai máy bay trinh sát không người lái. Các bài viết đôi khi gọi chung là chín máy bay Mỹ mà không phân biệt loại mục tiêu. Ghi rõ thành phần ấy không làm giảm ý nghĩa chiến công; trái lại, giúp người đọc hiểu đúng tính chất hoạt động phòng không trong những năm chiến tranh.

Trong nhiều cuộc phỏng vấn, Nguyễn Văn Cốc còn kể về những lần phải nhảy dù, tình huống thiếu nhiên liệu và máy bay trúng mảnh tên lửa. Các chi tiết ấy nhắc rằng sự trở về sau mỗi chuyến bay không phải điều đương nhiên. Người phi công còn phải đối mặt với bầu trời đầy nguy cơ ngay cả khi đã thoát khỏi cuộc truy đuổi. Ở sân bay, kỹ thuật viên chờ đợi máy bay hạ cánh, sửa chữa và chuẩn bị cho nhiệm vụ tiếp theo. Không chiến là công việc của một tập thể rộng hơn những người trực tiếp ngồi trong buồng lái.

Tết Kỷ Dậu năm 1969, Nguyễn Văn Cốc được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh trong chuyến thăm bộ đội Không quân. Cũng năm ấy, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sau chiến tranh, ông tiếp tục phục vụ trong quân đội, đảm nhiệm các cương vị chỉ huy cao cấp, rồi nghỉ hưu. Những cuộc gặp gỡ với đồng đội và các nhà báo để lại một kho hồi ức quan trọng về cách đánh trên không của Việt Nam.

Trở lại ngày 30 tháng 4 năm 1967, điều làm nên câu chuyện không chỉ là chiếc F-105 bị bắn hạ. Đó còn là phút một người trẻ ở vị trí số hai phải lựa chọn trong thời gian rất ngắn, dựa vào những gì đã được huấn luyện và sự tin tưởng của đồng đội. Bầu trời hôm ấy không giữ lại vệt khói của trận đánh, nhưng lời kể của những người tham chiến còn giữ được một bài học về trách nhiệm: muốn tiến lên đúng lúc, trước hết phải biết mình đang cùng bay với ai.