Nguyễn Văn Cừ — “Người chiến sĩ ngọn lửa đỏ giữa trời Đông Dương”

Trong mái ngói rêu phong của làng Phù Khê (nay thuộc Bắc Ninh), dưới ánh nắng mùa hè tháng 7 năm 1912, một đứa trẻ tên Nguyễn Văn Cừ đã cất tiếng khóc chào đời trong gia đình nhà nho yêu nước, tâm hồn ăm ắp những giá trị truyền thống và khát vọng tự do dân tộc. Ông là hậu duệ đời thứ 17 của danh nhân Nguyễn Trãi — một dòng giống anh hùng vẫn chảy trong huyết quản những đứa con đất Việt.

Nguyễn Văn Cừ lớn lên giữa những câu ca quan họ, giữa tiếng vó ngựa của lịch sử oai hùng, nhưng tuổi thơ ấy không chỉ có thanh bình. Ngay từ khi khôn lớn, ông đã nhìn thấy sự bất công và áp bức dưới ách thống trị của thực dân Pháp. Ở tuổi mười lăm, ông bước chân vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, nơi tư tưởng giải phóng dân tộc bắt đầu rực cháy trong trái tim non nớt nhưng kiên định.

Trong những năm cuối thập niên 1920, phong trào cách mạng bùng nổ khắp Bắc – Nam – Trung. Cựu học sinh Phù Khê mang ngọn lửa yêu nước vào các tầng lớp lao động. Ông không ngại gian khổ, từng đến các mỏ than Vàng Danh để làm công nhân nhằm “vô sản hóa” chính mình — quyết tâm hoà mình vào quần chúng, học hỏi và truyền bá lý tưởng cách mạng. Cuộc sống ấy, dưới lòng đất đèn dầu và khói than nặng nề, rèn luyện ông trở thành một chiến sĩ cách mạng thực thụ.

Chỉ mới 17 tuổi, ông đã trở thành thành viên nhiệt huyết của Đông Dương Cộng sản Đảng (tên gọi ban đầu của Đảng Cộng sản), và nhanh chóng được giao phó những nhiệm vụ trọng yếu. Trong vai trò Bí thư khu đặc biệt Hòn Gai – Uông Bí, ông tổ chức vận động quần chúng, xây dựng các chi bộ, đưa tinh thần đấu tranh lan rộng. Nhưng con đường đó luôn lắm chông gai. Năm 1931, ông bị thực dân bắt giam, trải qua các nhà tù khắc nghiệt như Hòn Gai, Hỏa Lò và Côn Đảo, chịu đựng những tháng ngày lao tù đày đọa, nhưng không một lần khuất phục.

Đến năm 1936, sau khi được trả tự do, Nguyễn Văn Cừ quay lại Hà Nội, thổi bùng phong trào cách mạng đang bị đàn áp. Khôi phục lại Ủy ban Đảng Bắc Kỳ, ông trở thành một trong những nhân tố chủ chốt trong đội ngũ lãnh đạo, kiên trì gắn kết chiến sĩ cách mạng từ Bắc chí Nam.

Năm 1938, khi mới chỉ 25 tuổi, Nguyễn Văn Cừ được bầu làm Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng — người đứng đầu Đảng Cộng sản Đông Dương giữa khói lửa chiến tranh và khủng hoảng toàn cầu. Ông không chỉ là một người lãnh đạo xuất sắc mà còn là nhà chiến lược sắc bén, giúp Đảng xác định hướng đi đúng đắn, xây dựng phong trào cách mạng nhân dân và đặt nền tảng cho những bước tiến quyết định về sau.

Trong thời kỳ lãnh đạo ấy, ông soạn thảo và truyền bá nhiều tư tưởng sáng tạo, trong đó nổi bật nhất là tác phẩm “Tự chỉ trích” — một cột mốc lý luận trong xây dựng Đảng, khẳng định ý nghĩa tự phê bình và phê bình như một công cụ đoàn kết, thống nhất nội bộ và nâng cao tinh thần chiến đấu của toàn Đảng. Công trình này không chỉ là một tài sản tinh thần của Đảng thời bấy giờ mà còn là di sản lý luận quý giá để các thế hệ sau tiếp tục nghiên cứu học tập.

Nhưng định mệnh của người chiến sĩ ấy lại trớ trêu và thấm đẫm bi kịch. Năm 1940, sau nhiều năm hoạt động đầy dũng cảm, ông bị thực dân bắt giữ ở Sài Gòn. Những toan tính chiến lược, những kế hoạch đưa cách mạng tiến lên mãnh liệt đều tan biến trong tiếng súng đạn của kẻ thù. Ngày 28 tháng 8 năm 1941, Nguyễn Văn Cừ cùng nhiều đồng chí đã anh dũng hy sinh — tuổi đời chưa tròn 29 — nhưng tinh thần chiến đấu và tấm gương trung kiên của ông còn sáng ngời như vì sao băng xuyên qua bóng đêm lịch sử.

Ngày nay, quê hương Phù Khê đã mở mang, nhưng trong mỗi con đường, mỗi góc phố, người dân nơi đây vẫn nhắc đến Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ như một huyền thoại thời hoa lửa: một người thanh niên nhỏ bé nhưng có trái tim lửa, tình yêu nước nồng nàn và ý chí không bao giờ khuất phục. Câu chuyện của ông không chỉ là lịch sử mà còn là nguồn cảm hứng bất tận cho những ai tiếp tục giữ lửa lý tưởng và hy vọng cho tương lai.