NGUYỄN VĂN CỪ – NGƯỜI CỘNG SẢN KIÊN TRUNG

Có những con người đi qua lịch sử bằng một cuộc đời rất ngắn, nhưng những gì họ để lại lại vượt xa số năm họ được sống. Nguyễn Văn Cừ là một người như thế. Ông sinh ngày 9 tháng 7 năm 1912 tại làng Phù Khê, vùng Kinh Bắc, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Từ khi còn rất trẻ, Nguyễn Văn Cừ đã sớm tiếp xúc với những tư tưởng tiến bộ và tham gia hoạt động cách mạng. Khi mới 16 tuổi, ông đã bắt đầu con đường hoạt động của mình; đến năm 1929, ông được kết nạp vào Đông Dương Cộng sản Đảng. Một người thanh niên tuổi đời còn rất trẻ khi ấy đã lựa chọn một con đường đầy gian khổ, trong bối cảnh phong trào cách mạng đang bị thực dân Pháp đàn áp khốc liệt.

Con đường hoạt động cách mạng của Nguyễn Văn Cừ không phải lúc nào cũng thuận lợi. Ông từng làm công nhân ở vùng mỏ Vàng Danh, vừa lao động vừa tìm cách tuyên truyền, giác ngộ công nhân. Năm 1931, ông bị thực dân Pháp bắt và trải qua nhiều nhà tù, trong đó có Hỏa Lò và Côn Đảo. Những năm tháng tù đày không khiến người thanh niên ấy từ bỏ lý tưởng. Sau khi được trả tự do năm 1936, ông tiếp tục tham gia khôi phục tổ chức cách mạng và nhanh chóng trở thành một trong những cán bộ lãnh đạo trẻ có năng lực của Đảng.

Tháng 3 năm 1938, khi chưa đầy 26 tuổi, Nguyễn Văn Cừ được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương. Đó là một trọng trách rất lớn đối với một người còn trẻ. Nhưng tuổi đời không phải thước đo duy nhất cho bản lĩnh của một người lãnh đạo. Trong thời gian giữ cương vị Tổng Bí thư, Nguyễn Văn Cừ đã cùng Trung ương Đảng lãnh đạo phong trào đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ trong những năm 1936–1939, đồng thời tham gia định hướng những vấn đề chiến lược của cách mạng trong bối cảnh tình hình trong nước và quốc tế có nhiều biến động. Các tài liệu chính thống đánh giá ông là một nhà lãnh đạo trẻ có tư duy lý luận và khả năng sáng tạo, trưởng thành từ chính thực tiễn đấu tranh cách mạng và những năm tháng trong nhà tù của thực dân.

Một trong những dấu ấn nổi bật trong tư duy của Nguyễn Văn Cừ là tác phẩm “Tự chỉ trích”, được viết năm 1939. Trong tác phẩm này, ông đề cập đến vấn đề tự phê bình và phê bình trong Đảng, đấu tranh với những biểu hiện lệch lạc về tư tưởng và phương pháp hoạt động. Điều đáng chú ý ở đây không chỉ là nội dung của một tác phẩm chính luận, mà còn là cách một người lãnh đạo nhìn nhận những vấn đề bên trong tổ chức của mình. Đối với Nguyễn Văn Cừ, đấu tranh cách mạng không có nghĩa là chỉ nhìn thấy khuyết điểm của người khác. Một tổ chức muốn phát triển cũng phải biết nhìn lại chính mình, nhận ra những hạn chế và sửa chữa những điều chưa đúng. “Tự chỉ trích” vì thế được xem là một trong những dấu ấn quan trọng về tư duy lý luận của ông.

Nhưng lịch sử không cho Nguyễn Văn Cừ có một cuộc đời dài để tiếp tục thực hiện những điều ông đang theo đuổi. Khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, tình hình Đông Dương ngày càng căng thẳng, thực dân Pháp tăng cường đàn áp phong trào cách mạng. Cuối năm 1939, Trung ương Đảng họp tại Bà Điểm, Hóc Môn, Gia Định, trong đó Nguyễn Văn Cừ tham gia lãnh đạo và cùng Trung ương bàn về việc chuyển hướng chỉ đạo chiến lược phù hợp với tình hình mới. Không lâu sau đó, hệ thống tổ chức cách mạng bị địch khủng bố mạnh. Tháng 1 năm 1940, Nguyễn Văn Cừ bị bắt tại Sài Gòn.

Một lần nữa, người cộng sản trẻ tuổi ấy bước vào nhà tù. Nhưng lần này, hoàn cảnh khắc nghiệt hơn rất nhiều. Kẻ thù tìm cách khai thác thông tin về tổ chức và hoạt động cách mạng, đồng thời sử dụng nhiều biện pháp đàn áp để buộc ông khuất phục. Theo các tài liệu lịch sử, những thủ đoạn ấy không làm thay đổi lập trường của Nguyễn Văn Cừ. Ông vẫn giữ vững khí tiết của một người cộng sản, không khuất phục trước sức ép của kẻ thù.

Cuối cùng, thực dân Pháp kết án tử hình Nguyễn Văn Cừ. Ngày 28 tháng 8 năm 1941, tại trường bắn Ngã Ba Giồng, Hóc Môn, ông bị xử bắn cùng một số đồng chí khác. Nguyễn Văn Cừ ra đi khi mới 29 tuổi. Một cuộc đời chỉ kéo dài chưa đầy ba thập kỷ, trong đó có những năm tháng hoạt động cách mạng, những lần bị bắt giam và khoảng thời gian giữ cương vị Tổng Bí thư khi tuổi đời còn rất trẻ.

Nếu chỉ nhìn vào những mốc thời gian ấy, cuộc đời Nguyễn Văn Cừ có vẻ rất ngắn. Nhưng chính sự ngắn ngủi ấy lại khiến người ta càng suy nghĩ về những gì một con người có thể làm trong thời đại của mình. Ông không có nhiều năm để sống một cuộc đời bình thường. Ông cũng không có cơ hội nhìn thấy ngày Cách mạng Tháng Tám thành công, không được chứng kiến đất nước bước sang một thời kỳ mới. Ông hy sinh trước khi những điều mà thế hệ của ông chiến đấu cho trở thành hiện thực.

Nhưng Nguyễn Văn Cừ không chỉ được nhớ đến bởi cái chết của mình.

Điều đáng nhớ hơn là cả quá trình ông sống và lựa chọn. Từ một người thanh niên ở vùng quê Kinh Bắc, ông bước vào hoạt động cách mạng khi tuổi đời còn rất trẻ. Từ người công nhân vùng mỏ, ông trưởng thành trong phong trào đấu tranh. Từ những năm tháng tù đày, ông tiếp tục trở lại hoạt động. Và khi được giao trọng trách lãnh đạo ở tuổi chưa đầy 26, ông đã phải đối diện với những vấn đề lớn của cách mạng trong một thời kỳ đầy biến động.

Đằng sau hình ảnh một Tổng Bí thư trẻ tuổi là một con người đã từng trải qua những ngày tháng rất khắc nghiệt. Những nhà tù thực dân, những cuộc truy bắt, những năm tháng hoạt động bí mật và cuối cùng là cái chết trước họng súng của kẻ thù. Chính những trải nghiệm ấy đã tôi luyện nên bản lĩnh của Nguyễn Văn Cừ.

Có lẽ vì vậy, khi nhắc đến ông, người ta không chỉ nhớ đến một nhà lãnh đạo trẻ, một nhà lý luận hay một Tổng Bí thư. Người ta còn nhớ đến một người cộng sản đã giữ vững lập trường của mình trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất.

Ngày nay, tại quê hương Phù Khê, tên tuổi Nguyễn Văn Cừ vẫn được tưởng niệm. Khu lưu niệm về ông trở thành một địa chỉ để các thế hệ tìm hiểu về cuộc đời của một người con quê hương Bắc Ninh đã dành tuổi trẻ cho cách mạng. Năm 2026, các lãnh đạo Đảng và Nhà nước vẫn đến dâng hương tưởng niệm Nguyễn Văn Cừ tại khu lưu niệm của ông, gọi ông là người cộng sản mẫu mực, người con ưu tú của dân tộc và một chiến sĩ cách mạng bất khuất, trung kiên.

Nhưng có lẽ, điều khiến câu chuyện về Nguyễn Văn Cừ vẫn còn ý nghĩa với thế hệ hôm nay không chỉ nằm trong những danh hiệu hay những trang lịch sử. Đó còn là câu chuyện về một tuổi trẻ đã lựa chọn lý tưởng và kiên định với lựa chọn ấy. Ở tuổi mà nhiều người chỉ mới bắt đầu nghĩ về tương lai của riêng mình, Nguyễn Văn Cừ đã phải đối diện với những câu hỏi lớn của thời đại. Ông lựa chọn con đường hoạt động cách mạng và chấp nhận cả những hiểm nguy có thể đến với bản thân.

Hai mươi chín năm là một cuộc đời ngắn.

Nhưng trong 29 năm ấy, Nguyễn Văn Cừ đã để lại dấu ấn của một người lãnh đạo trẻ, một nhà lý luận và một chiến sĩ cách mạng kiên trung. Ông không kịp sống đến ngày đất nước giành được độc lập, nhưng tên tuổi ông đã trở thành một phần của chặng đường đấu tranh trước Cách mạng Tháng Tám.

Có những người sống rất lâu nhưng dấu chân trong lịch sử có thể mờ đi theo năm tháng. Cũng có những người chỉ sống đến tuổi 29 nhưng những điều họ lựa chọn và giữ gìn lại được nhắc nhớ qua nhiều thế hệ. Nguyễn Văn Cừ là một trong những con người như thế.

Ông để lại không chỉ một cái tên trong lịch sử, mà còn một bài học về bản lĩnh, trí tuệ, tinh thần tự nhìn nhận và sự kiên định trước thử thách. Và có lẽ, đó cũng là lý do hơn tám mươi năm sau ngày ông hy sinh, câu chuyện về người cộng sản trẻ tuổi ấy vẫn được kể lại – không chỉ để nhớ về một người đã khuất, mà để hiểu hơn về một thế hệ đã dành những năm tháng đẹp nhất của cuộc đời cho vận mệnh của đất nước.