NGUYỄN VĂN CỪ - VỊ TỔNG BÍ THƯ TRẺ TUỔI VÀ BẢN LĨNH NGƯỜI CHIẾN SĨ CỘNG SẢN
Câu chuyện về Nguyễn Văn Cừ là câu chuyện của một người chiến sĩ trưởng thành từ phong trào công nhân, đảm nhận trọng trách lãnh đạo cách mạng khi tuổi đời còn rất trẻ. Không chỉ nổi bật bởi sự kiên trung trước nhà tù và sự đàn áp của thực dân Pháp, đồng chí còn để lại dấu ấn về tư duy lý luận qua tác phẩm Tự chỉ trích và những đóng góp trong việc điều chỉnh đường lối cách mạng trước biến động của tình hình thế giới. Cuộc đời ngắn ngủi nhưng giàu cống hiến của đồng chí thể hiện tinh thần dấn thân, trách nhiệm và lòng trung thành với lý tưởng đã lựa chọn.
Từ người thanh niên yêu nước đến chiến sĩ cách mạng
Nguyễn Văn Cừ sinh ra trên quê hương Phù Khê, vùng đất Kinh Bắc giàu truyền thống văn hiến và yêu nước. Trong bối cảnh đất nước chịu ách thống trị của thực dân Pháp, đồng chí sớm tiếp cận tư tưởng cách mạng và tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên năm 1928.
Cuối năm ấy, Nguyễn Văn Cừ đến vùng mỏ Vàng Danh, rồi tham gia xây dựng cơ sở cách mạng trong công nhân. Đến tháng 6/1929, đồng chí được kết nạp vào Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng. Từ một thanh niên giàu nhiệt huyết, Nguyễn Văn Cừ từng bước trưởng thành qua hoạt động thực tiễn, gắn bó với đời sống và cuộc đấu tranh của người lao động.
Những năm tháng lao tù không khuất phục được ý chí
Tháng 2/1931, Nguyễn Văn Cừ bị thực dân Pháp bắt tại vùng mỏ. Sau khi bị kết án khổ sai chung thân, đồng chí bị đày ra Côn Đảo — nơi thực dân Pháp giam giữ nhiều chiến sĩ cách mạng.
Nhưng nhà tù không thể dập tắt ý chí của người cộng sản trẻ tuổi. Trong hoàn cảnh bị giam cầm, Nguyễn Văn Cừ vẫn tham gia hoạt động chính trị, viết bài và góp phần duy trì đời sống tư tưởng của những người tù cách mạng. Những năm tháng ấy là thử thách khắc nghiệt, đồng thời góp phần rèn luyện bản lĩnh và ý chí đấu tranh của đồng chí.
Năm 1936, Nguyễn Văn Cừ được trả tự do. Trở về đất liền, đồng chí nhanh chóng liên lạc với tổ chức Đảng, tham gia khôi phục cơ sở và tiếp tục hoạt động cách mạng.
Trọng trách Tổng Bí thư ở tuổi 26
Tháng 9/1937, Nguyễn Văn Cừ được cử vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Đến tháng 3/1938, đồng chí được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương, khi mới 25 tuổi theo cách tính tuổi thông thường, hoặc bước sang tuổi 26 trong năm 1938.
Đây là thời kỳ phong trào cách mạng đứng trước nhiều biến động. Đảng vừa phải tận dụng những điều kiện đấu tranh công khai, hợp pháp trong phong trào dân chủ, vừa phải giữ vững tổ chức và chuẩn bị ứng phó với nguy cơ chiến tranh lan rộng.
Trên cương vị người đứng đầu Đảng, Nguyễn Văn Cừ cùng Trung ương tham gia lãnh đạo phong trào, chú trọng xây dựng tổ chức và giải quyết những vấn đề về đường lối. Đồng chí cũng gắn với hoạt động xuất bản báo Dân Chúng, một tờ báo công khai có vai trò tuyên truyền và cổ động trong phong trào dân chủ Đông Dương giai đoạn 1938–1939.
Tự chỉ trích – dấu ấn của tư duy lý luận
Tháng 7/1939, với bút danh Trí Cường, Nguyễn Văn Cừ viết tác phẩm Tự chỉ trích. Tác phẩm ra đời trong bối cảnh phong trào dân chủ gặp khó khăn, xuất hiện những bất đồng về nhận thức và phương pháp hoạt động trong hàng ngũ cách mạng.
Điểm nổi bật của tác phẩm là nhấn mạnh vai trò của tự phê bình và phê bình, yêu cầu nhìn thẳng vào hạn chế, phân tích nguyên nhân của những sai lầm và giải quyết bất đồng trên cơ sở nguyên tắc, nhằm củng cố sự thống nhất trong Đảng.
Giá trị của Tự chỉ trích không chỉ nằm ở việc phản ánh một cuộc đấu tranh tư tưởng trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Tác phẩm còn cho thấy Nguyễn Văn Cừ coi trọng sự kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, giữa việc bảo vệ nguyên tắc và việc nhận diện những hạn chế cần khắc phục. Đây là dấu ấn quan trọng trong sự nghiệp lý luận của một nhà lãnh đạo khi tuổi đời còn rất trẻ.
Trước bước ngoặt lịch sử, vẫn giữ vững khí tiết
Tháng 9/1939, Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ. Tình hình quốc tế và Đông Dương thay đổi nhanh chóng, đặt cách mạng trước những thử thách mới. Nguyễn Văn Cừ cùng Trung ương Đảng từng bước điều chỉnh phương hướng hoạt động để thích ứng với tình hình.
Ngày 6/11/1939, đồng chí triệu tập và chủ trì Hội nghị Trung ương lần thứ sáu tại Bà Điểm, Hóc Môn, Gia Định. Hội nghị có ý nghĩa quan trọng trong quá trình chuyển hướng chỉ đạo chiến lược, đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc vào vị trí nổi bật trước những biến động của thời cuộc.
Đầu năm 1940, Nguyễn Văn Cừ bị thực dân Pháp bắt. Sau thời gian bị giam giữ, đồng chí cùng các nhà lãnh đạo cách mạng khác bị đưa ra xử bắn tại Hóc Môn ngày 28/8/1941, khi mới 29 tuổi.
Cùng ngày hôm ấy, các đồng chí Hà Huy Tập, Phan Đăng Lưu, Võ Văn Tần và Nguyễn Thị Minh Khai cũng bị thực dân Pháp xử bắn. Sự hy sinh của Nguyễn Văn Cừ khép lại cuộc đời của một nhà lãnh đạo trẻ, nhưng không thể xóa đi những đóng góp của đồng chí đối với phong trào cách mạng Việt Nam.
