Nguyễn Văn Hiệu – Người dành trọn cuộc đời cho khoa học Việt Nam
Từ một cậu bé lớn lên trong những năm tháng đất nước còn nhiều gian khó, Nguyễn Văn Hiệu đã từng bước trở thành một trong những nhà vật lý lý thuyết tiêu biểu của Việt Nam. Hơn 60 năm gắn bó với khoa học, ông không chỉ để lại những dấu ấn quan trọng trong nghiên cứu vật lý mà còn góp phần xây dựng nền khoa học, giáo dục và đào tạo nhân lực khoa học của đất nước.
Từ cậu bé làng Đơ đến nhà khoa học trẻ tuổi
GS.VS. Nguyễn Văn Hiệu sinh ngày 21/7/1938 tại Cầu Đơ, nay thuộc phường Hà Cầu, quận Hà Đông, Hà Nội, trong một gia đình viên chức. Từ những năm tháng tuổi trẻ, ông đã bộc lộ niềm say mê đặc biệt với khoa học.
Năm 1956, khi mới 18 tuổi, Nguyễn Văn Hiệu tốt nghiệp cử nhân Vật lý loại xuất sắc và được điều về giảng dạy tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Đây là điểm khởi đầu cho một hành trình khoa học kéo dài hơn sáu thập kỷ.
Năm 1960, ông được cử sang làm việc tại Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna, Liên Xô. Chỉ sau hơn hai năm nghiên cứu, ông đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ vào năm 1963. Đến năm 1964, ông tiếp tục bảo vệ luận án tiến sĩ khoa học khi mới 26 tuổi.
Những thành tựu đạt được khi tuổi đời còn rất trẻ đã đưa tên tuổi Nguyễn Văn Hiệu đến với giới vật lý quốc tế.
Nhà vật lý lý thuyết với những đóng góp quan trọng
Lĩnh vực nghiên cứu chủ yếu của Nguyễn Văn Hiệu là vật lý lý thuyết và vật lý toán học. Trong quá trình nghiên cứu, ông có nhiều công trình liên quan đến vật lý hạt cơ bản và các vấn đề lý thuyết của vật lý hiện đại.
Năm 1968, khi mới 30 tuổi, ông được công nhận chức danh Giáo sư Vật lý lý thuyết và Vật lý toán của Viện Dubna và Đại học Lomonosov.
Năng lực nghiên cứu cùng tinh thần làm việc nghiêm túc đã giúp ông đạt được những thành tựu có ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi Việt Nam. Năm 1982, ông được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô. Năm 1986, ông được trao Giải thưởng Lenin về Khoa học và Kỹ thuật.
Ở Việt Nam, những đóng góp của ông được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và kỹ thuật đợt I năm 1996.
Nhưng với Nguyễn Văn Hiệu, khoa học không chỉ là những công trình, giải thưởng hay danh hiệu. Điều ông theo đuổi còn là xây dựng một môi trường để khoa học Việt Nam có thể phát triển lâu dài.
Người đặt nền móng cho khoa học Việt Nam hiện đại
Năm 1969, Nguyễn Văn Hiệu trở về Việt Nam. Trong thời điểm đất nước còn nhiều khó khăn, khoa học cơ bản đứng trước yêu cầu vừa xây dựng lực lượng, vừa từng bước tạo dựng những cơ sở nghiên cứu hiện đại.
Ông được giao nhiệm vụ làm Viện trưởng Viện Vật lý, một trong những viện nghiên cứu đầu tiên của Viện Khoa học Việt Nam. Khi đó, ông là một trong những viện trưởng trẻ tuổi nhất trong lịch sử khoa học Việt Nam.
Trên cương vị quản lý, ông cùng nhiều nhà khoa học đương thời xây dựng đội ngũ nghiên cứu, mở rộng hợp tác quốc tế và tạo điều kiện để các ngành khoa học cơ bản từng bước phát triển.
Đây cũng là một dấu ấn đặc biệt trong sự nghiệp của Nguyễn Văn Hiệu: từ một nhà nghiên cứu, ông trở thành người tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng các thiết chế khoa học của đất nước.
Ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong hệ thống khoa học và giáo dục, đồng thời tham gia hoạch định, quản lý và thúc đẩy sự phát triển của khoa học Việt Nam.
Không chỉ nghiên cứu, mà còn đào tạo những thế hệ tiếp nối
Một trong những di sản quan trọng của Nguyễn Văn Hiệu là đội ngũ các nhà khoa học được ông đào tạo, dìu dắt và truyền cảm hứng.
Ông quan niệm nghiên cứu khoa học phải gắn với đào tạo con người. Một nền khoa học muốn phát triển không thể chỉ dựa vào một vài cá nhân xuất sắc mà cần có những thế hệ kế tiếp đủ năng lực, bản lĩnh và niềm say mê.
Trong suốt sự nghiệp, ông trực tiếp tham gia đào tạo nhiều thế hệ vật lý lý thuyết Việt Nam. Nhiều học trò, đồng nghiệp và những người từng làm việc cùng ông sau này tiếp tục đóng góp cho các trường đại học, viện nghiên cứu và nền khoa học nước nhà.
Ông cũng dành nhiều sự quan tâm cho giáo dục đại học. Năm 1999, ông trở lại Đại học Quốc gia Hà Nội và đảm nhiệm vị trí Chủ nhiệm Khoa Công nghệ, tiếp tục tham gia xây dựng môi trường đào tạo và nghiên cứu khoa học.
Một đời theo đuổi khoa học
Nhìn lại sự nghiệp của Nguyễn Văn Hiệu, có thể thấy một hành trình xuyên suốt: học tập – nghiên cứu – đào tạo – xây dựng nền khoa học đất nước.
Ông từng đứng ở những vị trí quan trọng của giới khoa học, được quốc tế ghi nhận bằng nhiều danh hiệu và giải thưởng, nhưng điều đáng chú ý hơn cả là sự gắn bó lâu dài với khoa học Việt Nam.
Trong hơn sáu thập kỷ hoạt động, ông để lại hàng trăm công trình nghiên cứu và có những đóng góp trên nhiều lĩnh vực của vật lý. Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội cũng ghi nhận ông là Hiệu trưởng sáng lập của nhà trường.
GS.VS. Nguyễn Văn Hiệu qua đời ngày 23/1/2022, hưởng thọ 84 tuổi. Sự ra đi của ông khép lại cuộc đời của một nhà khoa học lớn, nhưng những công trình, học trò và những nền móng khoa học mà ông góp phần xây dựng vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống khoa học Việt Nam.
Di sản của một nhà khoa học
Có những nhà khoa học được nhớ đến bởi một phát hiện, một công trình hay một giải thưởng. Với Nguyễn Văn Hiệu, di sản để lại rộng hơn thế.
Đó là những công trình nghiên cứu góp phần đưa vật lý Việt Nam hội nhập với thế giới; là những cơ sở nghiên cứu được xây dựng trong những năm tháng đất nước còn nhiều khó khăn; là những thế hệ học trò tiếp tục theo đuổi con đường khoa học; và là quan niệm rằng khoa học phải trở thành một sự nghiệp lâu dài của đất nước.
Cuộc đời Nguyễn Văn Hiệu cũng cho thấy sức mạnh của niềm say mê và tinh thần học hỏi. Từ một sinh viên trẻ tốt nghiệp loại xuất sắc, ông đã vươn lên trở thành một nhà khoa học có uy tín quốc tế, đồng thời dành phần lớn sự nghiệp để góp sức xây dựng nền khoa học Việt Nam.
Tên tuổi Nguyễn Văn Hiệu vì thế không chỉ được nhắc đến trong lịch sử vật lý Việt Nam, mà còn gắn với một thế hệ trí thức đã lựa chọn con đường cống hiến bằng tri thức.
Một đời làm khoa học, một đời đào tạo thế hệ trẻ và một đời trăn trở với tương lai của khoa học nước nhà – đó là dấu ấn đặc biệt mà GS.VS. Nguyễn Văn Hiệu để lại cho các thế hệ hôm nay và mai sau.
