Nguyễn Văn Huyên – Từ nhà nghiên cứu văn hóa đến người đứng đầu nền giáo dục Việt Nam

Nguyễn Văn Huyên sinh ngày 16/11/1905 tại Hà Nội, quê gốc ở làng Lai Xá, xã Kim Chung, vùng Hoài Đức, Hà Nội ngày nay. Cha mất sớm, việc học của ông và các em được người mẹ đặc biệt coi trọng. Trong những năm 1920, Nguyễn Văn Huyên sang Pháp học tập và lần lượt theo học văn chương, luật học rồi đi sâu vào nghiên cứu khoa học xã hội.

Năm 1934, tại Đại học Sorbonne ở Paris, ông bảo vệ luận án Tiến sĩ Văn khoa với luận án chính về hát đối đáp nam nữ thanh niên ở Việt Nam và công trình phụ nghiên cứu nhà sàn ở Đông Nam Á. Đây là những công trình cho thấy hướng nghiên cứu mà Nguyễn Văn Huyên sẽ theo đuổi lâu dài: tìm hiểu văn hóa Việt Nam bằng những phương pháp khoa học hiện đại đương thời.

Năm 1935, ông trở về Việt Nam, dạy lịch sử và địa lý tại Trường Bưởi. Sau đó, Nguyễn Văn Huyên chuyển sang làm việc tại Trường Viễn Đông Bác cổ, trực tiếp tiến hành nhiều cuộc khảo sát, nghiên cứu về đời sống văn hóa, tín ngưỡng, lễ hội và xã hội Việt Nam. Năm 1938, ông còn tham gia Hội Truyền bá chữ Quốc ngữ, cùng nhiều trí thức đương thời góp phần phổ biến chữ viết trong nhân dân.

Sự nghiệp nghiên cứu trước năm 1945 của Nguyễn Văn Huyên để lại nhiều công trình về hội hè, tín ngưỡng, hát đối, kiến trúc nhà ở, địa lý hành chính và đời sống làng xã. Thay vì chỉ mô tả phong tục như những điều lạ, ông cố gắng tìm hiểu cấu trúc và ý nghĩa xã hội nằm phía sau chúng. Vì vậy, Nguyễn Văn Huyên về sau được đánh giá là một trong những người có đóng góp quan trọng đối với quá trình hình thành ngành dân tộc học và nghiên cứu văn hóa Việt Nam hiện đại.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 tạo ra bước ngoặt trong cuộc đời Nguyễn Văn Huyên. Ông tham gia xây dựng nền giáo dục của chính quyền mới và đến tháng 11/1946 được giao giữ chức Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục. Ông đảm nhiệm cương vị ấy trong một hoàn cảnh rất khác với công việc nghiên cứu trước đây.

Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mới thành lập phải đối mặt với tỷ lệ mù chữ rất cao. Không lâu sau, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, trường học và cơ quan giáo dục phải sơ tán. Việc xây dựng một nền giáo dục mới vì thế diễn ra đồng thời với nhiệm vụ xóa nạn mù chữ, duy trì trường lớp trong chiến tranh và đào tạo đội ngũ phục vụ đất nước.

Nguyễn Văn Huyên giữ cương vị Bộ trưởng xuyên suốt cuộc kháng chiến chống Pháp. Trong thời gian này, hệ thống giáo dục được tổ chức lại tại các vùng kháng chiến và cuộc cải cách giáo dục năm 1950 được triển khai, hướng nền giáo dục phục vụ kháng chiến, kiến quốc và nhu cầu của đông đảo nhân dân.

Sau năm 1954, khi miền Bắc bước vào thời kỳ khôi phục và xây dựng, ngành giáo dục lại đứng trước những nhiệm vụ mới. Cuộc cải cách giáo dục lần thứ hai năm 1956 được thực hiện; mạng lưới trường phổ thông, đại học và các cơ sở đào tạo tiếp tục được mở rộng. Nguyễn Văn Huyên vẫn là người đứng đầu ngành trong giai đoạn này.

Rồi chiến tranh phá hoại miền Bắc diễn ra; một lần nữa, trường học phải sơ tán, lớp học được chuyển khỏi các khu vực thường xuyên bị đánh phá. Trong điều kiện chiến tranh, ngành giáo dục vừa phải bảo đảm an toàn cho giáo viên, học sinh, vừa duy trì việc học và tiếp tục đào tạo nguồn nhân lực. Nguyễn Văn Huyên vì vậy đã trải qua trên cương vị Bộ trưởng gần như toàn bộ những giai đoạn khó khăn nhất của nền giáo dục Việt Nam từ sau năm 1945 đến khi chiến tranh kết thúc.

Ông mất ngày 19/10/1975, chỉ vài tháng sau khi đất nước thống nhất. Như vậy, từ tháng 11/1946 đến tháng 10/1975, Nguyễn Văn Huyên đã đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Giáo dục trong gần 29 năm, lâu nhất trong lịch sử ngành giáo dục Việt Nam.