NGUYỄN VĂN LÉM – BẢY LỐP, NGƯỜI CHIẾN SĨ BIỆT ĐỘNG VÀ KHOẢNH KHẮC TRỞ THÀNH BIỂU TƯỢNG CỦA TẾT MẬU THÂN

NGUYỄN VĂN LÉM – BẢY LỐP, NGƯỜI CHIẾN SĨ BIỆT ĐỘNG VÀ KHOẢNH KHẮC TRỞ THÀNH BIỂU TƯỢNG CỦA TẾT MẬU THÂN

Có những bức ảnh chỉ ghi lại một khoảnh khắc, nhưng phía sau khoảnh khắc ấy là cả một cuộc đời và một trang lịch sử đầy biến động. Ngày 1 tháng 2 năm 1968, giữa những con phố Sài Gòn còn chìm trong khói lửa của những ngày đầu Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân, ống kính của phóng viên ảnh Eddie Adams đã ghi lại hình ảnh một người chiến sĩ bị bắt, hai tay bị trói, đứng trước họng súng của Chuẩn tướng Nguyễn Ngọc Loan. Người chiến sĩ ấy là Nguyễn Văn Lém, bí danh Bảy Lốp. Chỉ trong một khoảnh khắc, tiếng súng vang lên và bức ảnh được ghi lại. Nhưng từ đó, hình ảnh ấy đã đi khắp thế giới, trở thành một trong những bức ảnh nổi tiếng và gây tranh luận nhất của chiến tranh Việt Nam.

Đằng sau bức ảnh nổi tiếng ấy là một con người từng sống và chiến đấu trong lòng Sài Gòn. Nguyễn Văn Lém được biết đến với bí danh Bảy Lốp, là một chiến sĩ thuộc lực lượng cách mạng, tham gia hoạt động trong nội đô và chiến đấu trong cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân năm 1968. Các nguồn tư liệu hiện có ghi nhận ông là một sĩ quan/đội trưởng thuộc lực lượng biệt động, trực tiếp tham gia các hoạt động chiến đấu tại Sài Gòn trong những ngày Mậu Thân.

Sáng ngày 1 tháng 2 năm 1968, tức mùng 2 Tết Mậu Thân, chiến sự tại Sài Gòn vẫn diễn ra vô cùng ác liệt. Khu vực Chợ Lớn, đặc biệt quanh chùa Ấn Quang, là một trong những nơi giao tranh dữ dội. Trong dòng người, xe cộ và tiếng súng của một thành phố đang bị cuốn vào chiến tranh, Nguyễn Văn Lém bị lực lượng an ninh Việt Nam Cộng hòa bắt giữ và áp giải. Ông mặc thường phục, hai tay bị trói. Khi ấy, một nhóm phóng viên đang có mặt tại hiện trường để ghi nhận tình hình chiến sự. Trong số đó có Eddie Adams của Associated Press và nhóm quay phim NBC.

Không ai có thể biết rằng chỉ vài giây sau, một khoảnh khắc sẽ trở thành hình ảnh được cả thế giới biết đến.

Nguyễn Ngọc Loan bước tới. Ông rút súng và bắn thẳng vào đầu người tù binh đang bị trói. Eddie Adams đã bấm máy đúng vào thời điểm viên đạn được bắn ra. Bức ảnh ấy sau đó được phát hành rộng rãi trên báo chí quốc tế và trở thành một trong những hình ảnh mang tính biểu tượng của chiến tranh Việt Nam. Năm 1969, Eddie Adams được trao Giải Pulitzer về nhiếp ảnh tin tức cho bức ảnh này.

Nhưng lịch sử không thể chỉ được nhìn qua một phần trăm của một giây.

Bức ảnh cho chúng ta thấy Nguyễn Văn Lém trong khoảnh khắc cuối cùng của cuộc đời, nhưng không thể kể hết những gì đã xảy ra trước đó. Nó cũng không thể tự mình giải thích toàn bộ bối cảnh của cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân, cuộc chiến đang diễn ra ngay trên những con phố Sài Gòn, hay những gì người chiến sĩ ấy đã trải qua trước khi bị bắt. Chính vì vậy, khi nhắc đến Nguyễn Văn Lém, điều cần thiết là phải nhìn ông trong bối cảnh lịch sử rộng lớn của Tết Mậu Thân 1968, thay vì chỉ nhớ đến ông qua một bức ảnh.

Tết Mậu Thân là một bước ngoặt lớn của cuộc chiến. Các lực lượng cách mạng đồng loạt tiến công vào nhiều đô thị, căn cứ và mục tiêu quan trọng ở miền Nam. Tại Sài Gòn, lực lượng biệt động đã đánh vào nhiều mục tiêu nằm ngay giữa trung tâm đô thị. Những người lính hoạt động bí mật trong lòng thành phố phải chuẩn bị từ trước, ém quân, vận chuyển vũ khí, chờ thời cơ và chấp nhận khả năng không thể trở về. Nhiều trận đánh diễn ra trong điều kiện lực lượng chênh lệch rất lớn, và sự hy sinh của các chiến sĩ biệt động là vô cùng to lớn.

Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Văn Lém cũng là một trong những người đã bước vào cuộc chiến với sự lựa chọn của mình. Ông không đứng ngoài cuộc chiến đang diễn ra, mà trực tiếp tham gia lực lượng chiến đấu trong nội đô. Những người như ông phải sống nhiều năm trong sự bí mật, hoạt động dưới những cái tên khác, giữa một thành phố mà bất cứ lúc nào cũng có thể bị kiểm tra, truy bắt. Đối với một chiến sĩ biệt động, đôi khi việc sống sót để hoàn thành nhiệm vụ đã khó; việc giữ được bí mật về tổ chức và đồng đội còn khó hơn.

Nhưng câu chuyện về Nguyễn Văn Lém cũng cần được kể với sự thận trọng của lịch sử. Những chi tiết liên quan đến các vụ giết người trong thời điểm ông bị bắt được các nguồn tư liệu thuộc những phía khác nhau thuật lại rất khác nhau. Có nguồn từ phía Việt Nam Cộng hòa cho rằng ông liên quan đến việc sát hại một gia đình quân nhân và một vụ chôn tập thể; trong khi những tư liệu khác lại đặt câu hỏi về các chi tiết đó và về việc xác định chính xác người trong bức ảnh. Vì vậy, không nên biến những lời kể một phía thành sự thật tuyệt đối khi chưa có đủ cơ sở kiểm chứng.

Điều chắc chắn là Nguyễn Văn Lém bị bắt trong những ngày đầu Tết Mậu Thân và bị Nguyễn Ngọc Loan bắn chết trên đường phố Sài Gòn ngày 1 tháng 2 năm 1968. Khoảnh khắc ấy được Eddie Adams ghi lại bằng máy ảnh và Võ Sửu ghi hình bằng máy quay. Bức ảnh sau đó trở thành một biểu tượng toàn cầu về sự khốc liệt của chiến tranh.

Điều đáng suy ngẫm là chính Eddie Adams, người đã chụp bức ảnh, về sau cũng nhiều lần nhấn mạnh rằng một bức ảnh không thể kể hết một cuộc chiến. Một khoảnh khắc có thể làm người xem xúc động, phẫn nộ hoặc đau đớn, nhưng đằng sau nó là vô số những câu chuyện mà ống kính không thể ghi lại: những người đã chuẩn bị cho trận đánh, những người chờ đợi đồng đội, những gia đình ở phía sau, những người đã chết trước và sau khoảnh khắc ấy.

Vì thế, khi viết về Nguyễn Văn Lém trong Câu chuyện thời hoa lửa, điều đáng nhớ nhất không nên chỉ là hình ảnh một người chiến sĩ trước họng súng. Đó còn là hình ảnh một con người đã đi vào lịch sử trong một khoảnh khắc nghiệt ngã của chiến tranh, khi số phận của một cá nhân bị cuốn vào dòng chảy của một cuộc chiến lớn hơn rất nhiều.

Bức ảnh của Eddie Adams đã sống lâu hơn tất cả những người có mặt trên con phố ngày hôm ấy. Nó đi qua nhiều thế hệ, xuất hiện trong sách báo, phim tài liệu và những cuộc tranh luận về chiến tranh Việt Nam. Nhưng với chúng ta hôm nay, nhìn lại bức ảnh ấy không phải để khơi lại hận thù, mà để hiểu rằng chiến tranh chưa bao giờ chỉ là những con số trên bản đồ hay những mũi tên trong một kế hoạch tác chiến. Chiến tranh là số phận của từng con người, là những người ra đi và không trở về, là những gia đình mất đi người thân, là những khoảnh khắc mà một tiếng súng có thể thay đổi cả cuộc đời.

Nguyễn Văn Lém – Bảy Lốp – đã kết thúc cuộc đời mình trong một khoảnh khắc như thế.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua. Những con phố nơi xảy ra cuộc giao tranh năm nào giờ đã trở thành những con đường đông đúc của một thành phố hòa bình. Những thế hệ sinh ra sau chiến tranh có thể không còn hình dung được tiếng súng từng vang lên giữa những ngày Tết. Nhưng lịch sử vẫn còn đó, trong những bức ảnh, những trang tư liệu và ký ức của những người từng trải qua chiến tranh.

Bởi vậy, câu chuyện về Nguyễn Văn Lém không chỉ là câu chuyện của một bức ảnh. Đó là lời nhắc nhở về cái giá khủng khiếp của chiến tranh và về trách nhiệm của những người sống trong hòa bình hôm nay: phải biết trân trọng từng ngày bình yên, biết ơn những thế hệ đã đi qua chiến tranh và biết giữ gìn để những khoảnh khắc bi thương như thế không bao giờ lặp lại.

Một tiếng súng đã vang lên ngày ấy. Một bức ảnh đã được ghi lại. Và hơn nửa thế kỷ sau, lịch sử vẫn buộc chúng ta dừng lại trước khoảnh khắc ấy để suy ngẫm về con người, chiến tranh, sự hy sinh và giá trị của hòa bình.