NGUYỄN VĂN LÉM – NGƯỜI CHIẾN SĨ BIỆT ĐỘNG VÀ KHOẢNH KHẮC LỊCH SỬ MÙA XUÂN MẬU THÂN 1968

Trong lịch sử cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, có những con người mà cuộc đời được kể lại qua hàng nghìn trang sách, những trận đánh lớn và những chiến công vang dội. Nhưng cũng có những con người mà tên tuổi gắn với một khoảnh khắc ngắn ngủi, một bức ảnh, một sự kiện tưởng như chỉ diễn ra trong vài giây nhưng lại trở thành hình ảnh gây chấn động thế giới. Nguyễn Văn Lém, thường được biết đến với bí danh Bảy Lốp, là một trong những trường hợp như vậy.

Cuộc đời của ông gắn với lực lượng biệt động hoạt động tại Sài Gòn – Gia Định trong những năm chiến tranh. Ông xuất hiện trong một thời điểm đặc biệt của lịch sử: những ngày đầu của Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968, khi lực lượng cách mạng đồng loạt tiến công vào nhiều đô thị và trung tâm quân sự, chính trị quan trọng ở miền Nam. Trong số những trận đánh diễn ra tại Sài Gòn những ngày ấy, cuộc tiến công vào khu vực Bộ Tư lệnh Hải quân của chính quyền Sài Gòn có sự tham gia của một đội biệt động do Nguyễn Văn Lém chỉ huy. Và chỉ ít ngày sau, hình ảnh ông trong một khoảnh khắc bi thương giữa đường phố Sài Gòn đã trở thành một trong những bức ảnh nổi tiếng nhất của thế kỷ XX.

Đằng sau bức ảnh ấy là cả một câu chuyện về chiến tranh, về những người lính hoạt động trong lòng đô thị và về một giai đoạn mà Sài Gòn trở thành một trong những chiến trường quyết liệt nhất của cuộc kháng chiến.

Nguyễn Văn Lém sinh trưởng trong bối cảnh đất nước bị chia cắt và chiến tranh ngày càng lan rộng. Những năm tuổi trẻ của ông cũng là những năm miền Nam diễn ra cuộc đấu tranh ngày càng gay gắt. Sài Gòn – Gia Định khi ấy vừa là trung tâm chính trị, quân sự của chính quyền Việt Nam Cộng hòa, vừa là địa bàn hoạt động quan trọng của lực lượng cách mạng. Trong lòng thành phố, các cơ sở bí mật được xây dựng và duy trì bằng sự hy sinh, gan dạ của rất nhiều cán bộ, chiến sĩ và quần chúng.

Khác với những đơn vị chủ lực hoạt động ở chiến trường rừng núi hay nông thôn, lực lượng biệt động phải hoạt động trong một môi trường đặc biệt nguy hiểm. Họ sống giữa lòng đô thị, nhiều khi phải che giấu thân phận, duy trì cuộc sống như những người dân bình thường nhưng đồng thời nhận những nhiệm vụ chiến đấu hết sức quan trọng.

Nguyễn Văn Lém là một trong những chiến sĩ thuộc lực lượng biệt động Sài Gòn – Gia Định. Ông mang bí danh Bảy Lốp và được giao nhiệm vụ chỉ huy một tổ biệt động. Những người hoạt động trong lực lượng này phải có khả năng giữ bí mật, chấp hành nghiêm mệnh lệnh và đặc biệt là luôn sẵn sàng đối mặt với tình thế bất ngờ.

Bước ngoặt lớn trong cuộc đời Nguyễn Văn Lém đến vào những ngày đầu năm 1968.

Sau nhiều tháng chuẩn bị, đêm 30 rạng sáng 31 tháng 1 năm 1968, Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân diễn ra trên nhiều chiến trường miền Nam. Đây là một cuộc tiến công quy mô lớn, trong đó Sài Gòn – Gia Định là một trọng điểm. Lực lượng cách mạng đồng loạt tiến công vào nhiều mục tiêu quan trọng trong thành phố, tạo nên một tình thế hoàn toàn khác với những gì người dân và dư luận quốc tế từng chứng kiến trước đó.

Theo các tư liệu lịch sử, lực lượng biệt động Sài Gòn – Gia Định được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng. Một trong những mục tiêu là Bộ Tư lệnh Hải quân của chính quyền Sài Gòn. Đây là một mục tiêu có ý nghĩa quân sự và biểu tượng, nằm ở khu vực trung tâm thành phố.

Trong kế hoạch ấy, một đội biệt động gồm 16 chiến sĩ do Trần Văn Lém, tức Bảy Lốp, chỉ huy được giao nhiệm vụ tiến công mục tiêu. Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, lực lượng này sử dụng hai xe dân sự để tiếp cận khu vực mục tiêu vào rạng sáng ngày 30 tháng 1 năm 1968, sau đó tìm cách đột nhập nhưng gặp sự chống trả mạnh.

Đó là một nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm.

Những người lính biệt động biết rằng khi bước vào thành phố, họ không có một chiến trường rõ ràng với những tuyến phòng thủ dễ nhận biết. Mỗi con phố, mỗi góc nhà đều có thể trở thành nơi nguy hiểm. Họ phải dựa vào sự chuẩn bị, bí mật và quyết tâm của chính mình.

Cuộc tiến công không diễn ra hoàn toàn theo dự kiến. Các chiến sĩ gặp phải sự chống trả quyết liệt và tình hình nhanh chóng trở nên phức tạp. Nhưng sự xuất hiện của lực lượng biệt động tại một mục tiêu quân sự quan trọng ngay giữa Sài Gòn đã cho thấy quy mô và mức độ bất ngờ của cuộc Tổng tiến công Mậu Thân.

Đối với Nguyễn Văn Lém, đó là một trong những nhiệm vụ cuối cùng trong cuộc đời.

Những ngày tiếp theo, tình hình tại Sài Gòn tiếp tục căng thẳng. Thành phố trở thành nơi diễn ra những cuộc đụng độ quyết liệt. Trong hoàn cảnh ấy, Nguyễn Văn Lém bị bắt.

Ngày 1 tháng 2 năm 1968, một sự việc xảy ra trên đường phố Sài Gòn và được một phóng viên ảnh người Mỹ ghi lại. Nhiếp ảnh gia Eddie Adams của hãng Associated Press đã chụp lại khoảnh khắc Nguyễn Văn Lém bị Tổng trưởng Cảnh sát Quốc gia Việt Nam Cộng hòa Nguyễn Ngọc Loan xử bắn ngay trên đường phố. Bức ảnh nhanh chóng được truyền đi trên các phương tiện truyền thông quốc tế và sau đó trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của chiến tranh Việt Nam.

Đây là một khoảnh khắc có sức nặng đặc biệt bởi nó đưa chiến tranh từ một khái niệm xa xôi trên bản đồ vào ngay trước mắt công chúng.

Trước khi bức ảnh xuất hiện, nhiều người trên thế giới biết đến chiến tranh Việt Nam thông qua những bản tin, con số thương vong, các cuộc họp báo và những hình ảnh từ chiến trường. Nhưng bức ảnh của Eddie Adams lại cho thấy một khoảnh khắc trực tiếp, đầy ám ảnh của chiến tranh ngay giữa một thành phố.

Nó trở thành biểu tượng của sự tàn khốc của chiến tranh.

Điều quan trọng khi nhìn lại sự kiện này là không nên chỉ nhìn Nguyễn Văn Lém qua vài giây được ghi lại trong bức ảnh. Bức ảnh chỉ cho thấy một khoảnh khắc cuối cùng trong cuộc đời ông. Đằng sau khoảnh khắc ấy là những ngày tháng hoạt động của một chiến sĩ biệt động, là cuộc Tổng tiến công Mậu Thân và là cả một cuộc chiến tranh kéo dài nhiều năm.

Nguyễn Văn Lém không phải là nhân vật duy nhất tham gia những trận đánh tại Sài Gòn trong những ngày Mậu Thân. Ông là một trong nhiều chiến sĩ biệt động được giao nhiệm vụ hoạt động ngay trong lòng đô thị. Nhiều người trong số họ đã hy sinh, bị bắt hoặc mất liên lạc sau các trận đánh.

Những người lính biệt động ấy đã tạo nên một hình ảnh rất khác về chiến trường.

Họ không xuất hiện từ những căn cứ lớn với đội hình đông đảo. Họ có thể là những con người sống ngay trong thành phố, hòa mình vào cuộc sống thường ngày, chờ đợi thời điểm nhận nhiệm vụ. Khi thời điểm đến, họ trở thành những người trực tiếp thực hiện các nhiệm vụ chiến đấu giữa một đô thị được bảo vệ nghiêm ngặt.

Chính đặc điểm ấy khiến hoạt động biệt động trở nên đặc biệt nguy hiểm.

Mỗi nhiệm vụ có thể là một hành trình không có đường trở về.

Nhưng những người như Nguyễn Văn Lém vẫn nhận nhiệm vụ.

Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968 là một bước ngoặt quan trọng của cuộc chiến tranh. Quân và dân miền Nam tiến công đồng loạt vào nhiều thành phố, thị xã và các mục tiêu quan trọng. Tại Sài Gòn – Gia Định, lực lượng cách mạng tiến công vào nhiều cơ quan đầu não, căn cứ quân sự và các vị trí chiến lược. Theo các tư liệu lịch sử, cuộc Tổng tiến công diễn ra qua ba đợt lớn, kéo dài từ cuối tháng 1 đến tháng 9 năm 1968.

Về quân sự, cuộc Tổng tiến công và nổi dậy chịu những tổn thất rất lớn. Nhưng về chính trị và tâm lý, nó tạo ra tác động sâu rộng, đặc biệt đối với xã hội Mỹ. Hình ảnh chiến tranh ngay giữa các đô thị miền Nam đã làm thay đổi nhận thức của một bộ phận công chúng Mỹ về diễn biến của cuộc chiến.

Và trong dòng chảy lớn ấy, bức ảnh Nguyễn Văn Lém trở thành một biểu tượng.

Điều đặc biệt là chính nhiếp ảnh gia Eddie Adams, người chụp bức ảnh, về sau từng có những suy ngẫm sâu sắc về tác động của nó. Một bức ảnh có thể ghi lại sự thật của một khoảnh khắc, nhưng không phải lúc nào cũng có thể kể hết câu chuyện của những con người xuất hiện trong đó.

Đây cũng là điều cần ghi nhớ khi tìm hiểu về Nguyễn Văn Lém.

Không thể dùng một khoảnh khắc duy nhất để mô tả toàn bộ một con người.

Không thể nhìn cuộc đời một chiến sĩ chỉ qua một bức ảnh.

Và cũng không thể tách sự kiện ngày 1 tháng 2 năm 1968 khỏi bối cảnh rộng lớn của Tổng tiến công Mậu Thân và cuộc chiến tranh Việt Nam.

Nguyễn Văn Lém là một chiến sĩ hoạt động trong một giai đoạn mà những người tham gia lực lượng biệt động phải chấp nhận những điều kiện vô cùng khắc nghiệt. Họ biết rằng chỉ cần bị phát hiện, mọi kế hoạch có thể bị phá vỡ. Họ phải giữ bí mật về tổ chức, nhiệm vụ và đồng đội. Họ phải hoạt động trong một môi trường mà sự phân biệt giữa chiến trường và đời sống dân sự rất mong manh.

Nhìn từ góc độ ấy, cuộc đời của Nguyễn Văn Lém cũng phản ánh số phận của một thế hệ thanh niên Việt Nam bị cuốn vào chiến tranh.

Đó là thế hệ trưởng thành trong những năm đất nước chia cắt.

Họ chứng kiến quê hương bị chiến tranh tàn phá.

Họ chứng kiến những gia đình ly tán.

Họ chứng kiến những người thân và bạn bè ra đi.

Và nhiều người đã lựa chọn tham gia vào các lực lượng khác nhau với niềm tin rằng mình đang chiến đấu cho một mục tiêu lớn lao.

Nguyễn Văn Lém lựa chọn trở thành chiến sĩ biệt động.

Con đường ấy đưa ông đến Sài Gòn.

Và Sài Gòn năm 1968 đã trở thành nơi ông thực hiện nhiệm vụ cuối cùng của cuộc đời mình.

Ngày nay, khi nhìn lại những hình ảnh của Tết Mậu Thân, người ta thường nhớ đến những trận đánh diễn ra ở Huế, Sài Gòn và nhiều thành phố khác. Nhưng bên cạnh những bản đồ chiến sự, những con số và những mục tiêu quân sự, lịch sử còn được tạo nên bởi số phận của từng con người.

Một trong những con người ấy là Nguyễn Văn Lém.

Ông đã trở thành một cái tên gắn liền với một bức ảnh, nhưng lịch sử của ông rộng hơn rất nhiều so với bức ảnh ấy.

Ông là một chiến sĩ biệt động.

Ông là người chỉ huy một đội hình được giao nhiệm vụ tiến công một mục tiêu quan trọng trong những ngày đầu Mậu Thân.

Ông là một trong những người đã trực tiếp bước vào cuộc chiến giữa lòng Sài Gòn.

Và ông đã không thể trở về sau cuộc chiến ấy.

Sự hy sinh của Nguyễn Văn Lém cũng như sự hy sinh của rất nhiều chiến sĩ biệt động khác cho thấy cái giá mà những người tham gia chiến tranh phải trả.

Đằng sau mỗi cái tên trong danh sách liệt sĩ là một gia đình.

Đằng sau mỗi người lính là cha mẹ, anh chị em, vợ con, bạn bè.

Đằng sau mỗi bức ảnh chiến tranh là một cuộc đời.

Vì vậy, khi nhắc đến Nguyễn Văn Lém, điều đáng nhớ không chỉ là khoảnh khắc lịch sử được nhiếp ảnh gia ghi lại. Điều quan trọng hơn là phải đặt khoảnh khắc ấy vào hoàn cảnh lịch sử của nó, để hiểu rằng chiến tranh đã đẩy những con người trẻ tuổi vào những lựa chọn và tình thế khắc nghiệt như thế nào.

Bức ảnh của Eddie Adams sau đó giành được giải Pulitzer và trở thành một trong những bức ảnh báo chí nổi tiếng nhất về chiến tranh Việt Nam. Nó được trưng bày, xuất hiện trong nhiều công trình nghiên cứu và trở thành hình ảnh thường được nhắc tới khi nói về Tết Mậu Thân 1968.

Nhưng điều khiến bức ảnh có sức sống lâu dài không chỉ nằm ở giá trị nhiếp ảnh.

Nó đặt ra những câu hỏi lớn về chiến tranh.

Chiến tranh là gì khi được nhìn từ góc phố?

Con người sẽ trở thành như thế nào khi chiến tranh phá vỡ những giới hạn bình thường của cuộc sống?

Một khoảnh khắc có thể nói lên điều gì về cả một cuộc chiến?

Và những người đứng phía sau những khoảnh khắc ấy đã phải trải qua những gì?

Những câu hỏi ấy khiến câu chuyện về Nguyễn Văn Lém không chỉ thuộc về quá khứ.

Nó còn là một bài học về cách nhìn nhận lịch sử.

Lịch sử cần được nhìn bằng sự tỉnh táo.

Cần phân biệt giữa một khoảnh khắc và cả một cuộc đời.

Cần hiểu một sự kiện trong bối cảnh của nó.

Và trên hết, cần trân trọng sự thật rằng chiến tranh luôn để lại những mất mát rất lớn đối với con người.

Nguyễn Văn Lém đã sống trong một thời đại như vậy.

Một thời đại mà những người trẻ tuổi có thể rời gia đình để đi vào chiến trường và không biết ngày trở về.

Một thời đại mà Sài Gòn, Huế và nhiều đô thị khác có thể trở thành chiến trường chỉ trong một đêm.

Một thời đại mà những bức ảnh chiến tranh có thể đi xa hàng nghìn cây số và làm thay đổi cách cả thế giới nhìn về một cuộc chiến.

Trong số những hình ảnh ấy, hình ảnh Nguyễn Văn Lém là một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất.

Nhưng nếu chỉ nhớ đến ông qua bức ảnh, chúng ta mới chỉ biết một phần rất nhỏ của câu chuyện.

Cần nhớ rằng trước khi trở thành nhân vật trong một bức ảnh lịch sử, Nguyễn Văn Lém đã là một con người bằng xương bằng thịt, một người con của đất nước, một chiến sĩ biệt động và một người chỉ huy trong một nhiệm vụ đặc biệt của Tết Mậu Thân.

Cuộc đời ông kết thúc trong những ngày đầu năm 1968, nhưng câu chuyện về ông vẫn tiếp tục được nhắc lại qua nhiều thế hệ.

Không phải để khơi lại những đau thương của chiến tranh, mà để hiểu hơn về một giai đoạn lịch sử đầy biến động của dân tộc.

Không phải để biến chiến tranh thành những câu chuyện hào hùng đơn giản, mà để nhìn thấy đầy đủ hơn những hy sinh, mất mát và những lựa chọn khó khăn của con người trong lịch sử.

Nguyễn Văn Lém là một trong những người đã đi qua thời đại ấy.

Ông đã cùng lực lượng biệt động Sài Gòn – Gia Định tham gia cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Ông đã chỉ huy một đội biệt động tiến công mục tiêu quan trọng tại Sài Gòn.

Và ông đã trở thành một trong những nhân vật gắn liền với hình ảnh biểu tượng của chiến tranh Việt Nam trên báo chí thế giới.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ mùa xuân năm 1968. Sài Gòn nay đã trở thành Thành phố Hồ Chí Minh, một đô thị hòa bình, năng động và phát triển. Những con phố từng chứng kiến chiến tranh giờ đã đầy tiếng xe cộ, trường học, cửa hàng và những nhịp sống bình thường.

Nhưng lịch sử vẫn còn đó.

Lịch sử nằm trong những địa danh.

Trong những nghĩa trang.

Trong những bảo tàng.

Trong những trang sách.

Và trong ký ức về những con người đã sống, chiến đấu và hy sinh trong một thời đại không thể nào quên.

Nguyễn Văn Lém cũng thuộc về ký ức ấy.

Tên ông có thể được thế giới biết đến từ một bức ảnh chỉ kéo dài trong một khoảnh khắc, nhưng cuộc đời ông phải được nhìn trong cả dòng chảy của lịch sử.

Đó là dòng chảy của một đất nước trải qua chiến tranh.

Là dòng chảy của một thế hệ thanh niên đã lựa chọn con đường của mình giữa những biến động lớn lao.

Và là dòng chảy của lịch sử Việt Nam trong những năm tháng khốc liệt nhất của thế kỷ XX.

Nhìn lại câu chuyện về Nguyễn Văn Lém hôm nay, điều có ý nghĩa nhất không phải là ghi nhớ một khoảnh khắc gây chấn động, mà là hiểu được giá trị của hòa bình.

Bởi để có một thành phố không còn tiếng súng, đã có biết bao con người phải trải qua chiến tranh.

Để những thế hệ sau được lớn lên trong hòa bình, đã có những thế hệ trước phải chịu đựng mất mát.

Và để lịch sử không lặp lại những đau thương ấy, thế hệ hôm nay cần biết trân trọng hòa bình, hiểu đúng quá khứ và gìn giữ những giá trị của độc lập, thống nhất và cuộc sống bình yên.

Nguyễn Văn Lém – người chiến sĩ biệt động mang bí danh Bảy Lốp – đã trở thành một phần của câu chuyện lớn ấy.

Cuộc đời ông kết thúc giữa những ngày đầu của mùa xuân Mậu Thân năm 1968.

Nhưng từ khoảnh khắc ấy, tên tuổi ông đã bước vào lịch sử bằng một cách đặc biệt.

Một người lính.

Một người chỉ huy biệt động.

Một nhân vật của Tết Mậu Thân.

Và một con người mà số phận đã trở thành chứng nhân cho sự khốc liệt của chiến tranh Việt Nam.

Đó là câu chuyện không chỉ để nhớ về một cá nhân, mà còn để nhớ về cả một thế hệ đã đi qua chiến tranh và về giá trị vô cùng quý báu của hòa bình hôm nay.