Nguyễn Văn Linh – Người lãnh đạo Sài Gòn – Gia Định trong Tết Mậu Thân 1968

Nguyễn Văn Linh – Người lãnh đạo Sài Gòn – Gia Định trong Tết Mậu Thân 1968

Trong những ngày cuối năm 1967, khi kế hoạch cho một cuộc tổng tiến công quy mô lớn vào các đô thị miền Nam đang dần được hoàn tất, tại chiến khu Dương Minh Châu diễn ra một cuộc họp quan trọng giữa Thường vụ Trung ương Cục, Quân ủy Miền và Thường vụ Khu ủy Sài Gòn – Gia Định. Người đứng đầu công tác lãnh đạo tại địa bàn trọng yếu nhất – Sài Gòn – Gia Định, nơi diễn ra những trận đánh táo bạo nhất của Tết Mậu Thân 1968 – chính là Nguyễn Văn Linh, người sau này trở thành Tổng Bí thư khởi xướng công cuộc Đổi mới của Việt Nam.

Nếu Tết Mậu Thân 1968 được nhớ đến như một bước ngoặt chiến lược của cuộc kháng chiến chống Mỹ, thì phần lớn gánh nặng tổ chức, lãnh đạo phong trào đấu tranh ngay giữa lòng đô thị Sài Gòn thuộc về người cán bộ kỳ cựu này.

Từ cậu học sinh Hưng Yên đến người tù Côn Đảo

Nguyễn Văn Linh tên thật là Nguyễn Văn Cúc, bí danh Mười Cúc, sinh ngày 1 tháng 7 năm 1915 tại xã Giai Phạm, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên, trong một gia đình công chức. Mới 14 tuổi, ông đã tham gia phong trào học sinh của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên – một sự dấn thân sớm hiếm thấy.

Con đường cách mạng của ông sớm gắn liền với tù đày: ông từng hai lần bị thực dân Pháp bắt giam, trải qua tổng cộng khoảng mười năm trong các nhà tù đế quốc, trong đó có thời gian bị đày ra Côn Đảo. Dù bị tra tấn khắc nghiệt, ông vẫn giữ vững khí tiết, tìm cách liên lạc và tổ chức hoạt động bí mật ngay trong ngục tù.

Ra tù, thay vì trở lại miền Bắc, Nguyễn Văn Linh được điều động vào Nam Bộ, nơi ông gắn bó gần trọn cuộc đời hoạt động cách mạng của mình. Ông lần lượt đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng: Ủy viên rồi Bí thư Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn, Bí thư Đặc khu ủy Sài Gòn – Gia Định, quyền Bí thư Xứ ủy Nam Bộ, và từ năm 1961 là Bí thư (sau là Phó Bí thư) Trung ương Cục miền Nam – cơ quan lãnh đạo cao nhất của cách mạng miền Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.

Người đứng đầu khu trọng điểm Sài Gòn – Gia Định

Để chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân, khu vực Sài Gòn – Gia Định được xác định là khu trọng điểm, nơi tập trung những mục tiêu quan trọng nhất và cũng là nơi đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ nhất giữa đấu tranh vũ trang và đấu tranh chính trị ngay trong lòng đô thị. Tháng 10 năm 1967, Nguyễn Văn Linh – khi ấy là Phó Bí thư Trung ương Cục – được phân công làm Bí thư Đảng ủy Khu trọng điểm này.

Dưới sự lãnh đạo của ông, khu trọng điểm được chia thành sáu phân khu, mỗi phân khu có khu ủy và Ban chỉ huy quân sự riêng, tổ chức thành hai Bộ Tư lệnh Tiền phương – Tiền phương Bắc và Tiền phương Nam – nhằm bảo đảm lực lượng có thể thâm nhập bí mật vào tận trung tâm thành phố. Đây là một bài toán tổ chức vô cùng phức tạp: vừa phải giữ được yếu tố bất ngờ, vừa phải xây dựng được mạng lưới cơ sở, hậu cần, giao liên ngay giữa vùng kiểm soát dày đặc của đối phương.

Rạng sáng mùng Một Tết năm 1968, khi các đội biệt động đồng loạt tiến công vào những mục tiêu trọng yếu như Tòa Đại sứ Mỹ, Dinh Độc Lập, Đài Phát thanh, Bộ Tổng Tham mưu, thành quả ấy chính là kết tinh của nhiều tháng chuẩn bị dưới sự chỉ đạo của Đảng ủy Khu trọng điểm mà Nguyễn Văn Linh đứng đầu.

Kết hợp đấu tranh vũ trang với đấu tranh chính trị đô thị

Điểm đặc biệt trong cách lãnh đạo của Nguyễn Văn Linh tại Sài Gòn – Gia Định là sự nhấn mạnh vào việc kết hợp đấu tranh vũ trang với phong trào đấu tranh chính trị của các tầng lớp nhân dân đô thị – công nhân, học sinh, sinh viên, trí thức, tiểu thương. Trong nhiều năm trước đó, ông đã dày công xây dựng, củng cố các cơ sở cách mạng bí mật ngay trong lòng thành phố, huấn luyện cán bộ hoạt động hợp pháp lẫn bất hợp pháp, tạo nền tảng để khi thời cơ đến, phong trào đô thị có thể hưởng ứng và phối hợp với các mũi tiến công quân sự.

Về sau, chính Nguyễn Văn Linh đã nhìn nhận việc tổ chức lực lượng biệt động trong Tết Mậu Thân là một sáng tạo đặc sắc về hình thức tổ chức vũ trang của Đảng, phản ánh một bước phát triển mới trong nghệ thuật chiến tranh nhân dân Việt Nam. Đó là cách đánh chưa từng có tiền lệ: những đơn vị nhỏ, gọn, ẩn mình ngay giữa lòng đô thị, chờ đúng thời điểm để đồng loạt ra tay.

Một cái nhìn thẳng thắn về kết quả

Cũng như nhiều nhà lãnh đạo trực tiếp chỉ đạo chiến dịch, Nguyễn Văn Linh không né tránh việc nhìn nhận đầy đủ cả mặt được lẫn mặt chưa đạt được của Tết Mậu Thân. Theo đánh giá của ông, sau đợt hai của cuộc tổng tiến công năm 1968, quân và dân đã giành được thắng lợi mang ý nghĩa chiến lược to lớn – làm lung lay ý chí xâm lược của Mỹ, buộc Washington phải xuống thang chiến tranh và ngồi vào bàn đàm phán – nhưng mục tiêu đánh đổ chính quyền Sài Gòn và giành chính quyền về tay nhân dân ngay trong đợt tổng tiến công đã không đạt được.

Chính sự đánh giá tỉnh táo, không tô hồng một chiều ấy cho thấy tầm nhìn của một người lãnh đạo từng trải: biết trân trọng thắng lợi chiến lược, đồng thời không ngần ngại chỉ ra những giới hạn thực tế của một chiến dịch đã phải trả giá bằng nhiều hy sinh, mất mát.

Từ chiến trường đến Đổi mới

Sau Tết Mậu Thân, Nguyễn Văn Linh tiếp tục đảm nhiệm cương vị Bí thư Trung ương Cục miền Nam cho đến ngày đất nước thống nhất năm 1975. Sau giải phóng, ông trở thành Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, người trực tiếp chèo lái thành phố lớn nhất nước qua những năm tháng đầu đầy khó khăn của thời kỳ hậu chiến và bao cấp.

Chính từ thực tiễn điều hành Thành phố Hồ Chí Minh, với tư duy dám nghĩ, dám làm, Nguyễn Văn Linh đã có những bước thử nghiệm đổi mới cách làm kinh tế ngay từ trước khi cả nước chính thức bước vào công cuộc Đổi mới. Tháng 12 năm 1986, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng, ông được bầu làm Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng, mở đầu một giai đoạn chuyển mình quan trọng của đất nước.

Trên cương vị người đứng đầu Đảng, ông được nhớ đến nhiều nhất qua loạt bài “Những việc cần làm ngay” đăng trên báo Nhân Dân từ năm 1987 dưới bút danh N.V.L – tiếng nói thẳng thắn, quyết liệt chống tiêu cực, quan liêu, tham nhũng, tạo nên một làn sóng đồng thuận mạnh mẽ trong xã hội vào những năm đầu Đổi mới.

Một chặng đường xuyên suốt

Nhìn lại cả cuộc đời hoạt động của Nguyễn Văn Linh, có thể thấy một điểm nhất quán: từ những năm tháng gây dựng cơ sở bí mật trong lòng Sài Gòn – Chợ Lớn thời chống Pháp, đến vai trò người đứng đầu khu trọng điểm trong Tết Mậu Thân 1968, rồi sau này là người khởi xướng Đổi mới, ông luôn là người gắn bó sâu sắc với thực tiễn đô thị phương Nam, với phong trào quần chúng và với tinh thần dám đối diện thẳng thắn với những vấn đề khó khăn nhất.

Vai trò của ông trong Tết Mậu Thân 1968, dù ít được nhắc đến rộng rãi bằng những dấu ấn Đổi mới sau này, vẫn là một trong những chương quan trọng nhất trong sự nghiệp cách mạng của ông – nơi bản lĩnh tổ chức, khả năng kết hợp nhiều hình thức đấu tranh và sự tỉnh táo trong đánh giá kết quả đã được thể hiện rõ nét, ngay giữa một trong những thời khắc căng thẳng nhất của cuộc chiến tranh Việt Nam.