NGUYỄN VĂN NGUYỄN (1910 - 1953), BÍ THƯ TỈNH ỦY ĐẦU TIÊN CỦA BẾN TRE

Nguyễn Văn Nguyễn sinh ngày 15/3/1910 tại làng Điều Hòa, tỉnh Mỹ Tho (nay là Phường 1, TP. Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang), con của một thầy giáo làng dạy chữ Nho kèm chữ Quốc ngữ. Sau này trên văn đàn, ông lấy bút danh là Ngũ Yến, chiết tự từ tên và họ "Nguyễn" của ông. Cha mất sớm khi Nguyễn mới 10 tuổi. Nhà không phải khá giả, nhưng thấy con thông minh, hiếu học nên người mẹ đã tần tảo lo cho con ăn học. Sau khi đỗ bằng Thành chung tại trường Collège de Mỹ Tho, Nguyễn được cấp học bổng lên học Trường Sư phạm Sài Gòn. Là một thanh niên yêu nước, ông tích cực tham gia phong trào đấu tranh đòi nhà cầm quyền Pháp trả tự do cho cụ Phan Bội Châu (năm 1925) và dự lễ truy điệu cụ Phan Châu Trinh (năm 1926). Vì những hoạt động này, ông bị chính quyền thực dân đuổi học.

Ra khỏi trường, Nguyễn Văn Nguyễn đến xin việc ở Công ty xe lửa Đông Dương và vẫn bí mật liên lạc với bạn bè đồng chí hướng trao đổi suy nghĩ, tìm lý tưởng cuộc đời (1), May mắn, ông gặp và tiếp xúc với nhóm thanh niên yêu nước trong tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội như Trần Ngọc Giải, Trần Văn Hòe, Mai Bạch Ngọc (2)... và được kết nạp vào Hội năm 1927. Theo chủ trương vô sản hóa của Hội, ông xin vào làm công nhân Hãng Xáng ở Mỹ Tho. Năm 1929, Nguyễn Văn Nguyễn gia nhập An Nam Cộng sản Đảng ngay từ khi mới ra đời và được phân công hoạt động ở Mỹ Tho. Tháng 4/1930, Xứ ủy lâm thời Nam kỳ cử ông Nguyễn Thiệu đến Mỹ Tho thành lập Liên tỉnh ủy tạm thời, cử Nguyễn Văn Nguyễn làm Trưởng ban Cán sự Đảng Bến Tre và Trà Vinh.

Nguyễn Văn Nguyễn sang hoạt động tại Bến Tre lúc mới 20 tuổi, cùng với vợ mới cưới là Trần Thị Vọng (bút danh Chút Chít). Ngày 18/7/1930, ông bị địch bắt, nhưng không có đủ chứng cớ rõ ràng nên chỉ bị án 3 tháng tù treo. Chính Nguyễn Văn Nguyễn là một trong những người đã tích cực vận động tổ chức thành lập các chỉ bộ Đảng đầu tiên ở Bến Tre, dẫn đến sự kiện thành lập Tỉnh ủy Bến Tre vào tháng 5/1931, tại một tiệm thợ bạc ở đường Clémenceau, tỉnh lỵ Bến Tre (nay là đường Lê Lợi, phường An Hội, TP. Bến Tre). Hội nghị thành lập Tỉnh ủy đã cử ra 7 người trong Ban Chấp hành: Nguyễn Văn Nguyễn (Bí thư), Nguyễn Văn Phượp (Bí thư dự bị); các Tỉnh ủy viên: Nguyễn Văn Trước (Năm Thành), Phan Văn Minh, Lê Văn Lươm, Nguyễn Văn Soạn (Chín Giò) và bà Trần Thị Vọng. Ông Phạm Hùng thay mặt Liên tỉnh ủy công nhận và dặn dò những công việc sắp tới Tỉnh ủy cần phải thực hiện.

Thành lập xong, Tỉnh ủy ra tờ báo Búa Liềm làm cơ quan tuyên truyền của Đảng. Tờ báo do chính Nguyễn Văn Nguyễn phụ trách viết và biên tập. Báo in bằng giấy sáp, ra lệ kỳ tháng, phát hành 300 số; do bà Chút Chít bồng con nhỏ, len lỏi đến phát hành từng chi bộ. Báo Búa Liềm là tờ báo cách mạng đầu tiên của Đảng bộ Bến Tre (tiền thân của báo Đồng Khởi ngày nay), người sáng lập, kiêm chủ bút là Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Văn Nguyễn.

Ngày 16/6/1931, trong khi đi công tác ở Trà Vinh, ông bị mật thám bắt và bị kết án tù, đày đi Côn Đảo. Đến ngày 20/8/1934, mãn hạn tù, ông trở về Sài Gòn. Hay tin ông Nguyễn Văn Tạo, vốn là đảng viên Đảng Cộng sản Pháp bị trục xuất về nước, đang ở trong Ban Biên tập báo La Lutte (Tranh đấu - Tờ báo tiếng Pháp, số 1 ra ngày 24/3/1933, đến số 4, ra ngày 2/6/1933 thì ngừng; ngày 4/10/1934 ra trở lại, đánh số tiếp là số 5, tự xưng là cơ quan của giới lao động, tranh đấu chống thực dân. Đến năm 1937, tờ La Lutte hoàn toàn trở thành tiếng nói của tổ chức Trotskiste (đệ tử) ở Việt Nam. Năm 1938, tờ báo chuyển sang in chữ Quốc ngữ, đổi thành tờ Tranh đấu, được đánh số lại năm 1, số 1, ngày 6/10/1938, cũng là cơ quan chính trị của nhóm La Lutte), ông đến xin cộng tác. Trên báo này, Nguyễn Văn Nguyễn viết một loạt bài phóng sự về Côn Lôn bằng tiếng Pháp để vạch trần chế độ tù nhân dã man và hà khắc của thực dân.

Đầu năm 1935, theo chỉ thị của Đảng, ông ứng cử vào Hội đồng quản hạt Nam kỳ, nhưng không được chính quyền Pháp chấp nhận. Ngày 1/5/1935, ông bị mật thám bắt giam mấy ngày rồi thả, mục đích là uy hiếp tinh thần quần chúng lao động đấu tranh nhân ngày kỷ niệm Quốc tế Lao động. Sau khi Xứ ủy Nam kỳ và Thành ủy Sài Gòn được khôi phục, ông bắt liên lạc với Đảng và tiếp tục hoạt động công khai trên báo chí. Ông viết cho tờ báo Mai của Đào Trinh Nhất và tờ Dân quyền do Sandrieu, một người Pháp tiến bộ chủ trương. Năm 1937, Trung ương Đảng ra báo L'Avant Garde (Tiên Phong - L'Avant Garde ra số 1 ngày 29/5/1937, đến số 8 ngày 14/7/1937 thì bị chính quyền kiếm cớ tịch thu và ra lệnh cấm), là tờ báo tiếng Pháp công khai của Đảng tại Sài Gòn, do ông làm chủ bút.

Ngày 19/7/1937, ông bị bắt giam cùng Nguyễn An Ninh, bị kết án 2 năm tù và 5 năm biệt xứ. Cho đến đầu tháng 9/1939, cả hai được phóng thích. Nhưng ra khỏi tù chưa đầy một tháng thì ngày 22/9/1939, ông bị bọn mật thám bắt lại và lần này, chúng đày ông ra Côn Đảo lần thứ hai.

Cuối năm 1944, địch có chủ trương đưa một số tù nhân từ Côn Đảo về Bà Rá, trong số đó có Nguyễn Văn Nguyễn. Sau cuộc đảo chính của phát xít Nhật (9/3/1945), tình thế cách mạng có nhiều biến chuyển sôi sục, ông cùng với một số đồng chí vượt ngục về Sài Gòn, tham gia việc chuẩn bị cướp chính quyền.

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, Nguyễn Văn Nguyễn là Ủy viên Xứ ủy Nam kỳ, được giới thiệu ra ứng cử đại biểu Quốc hội ở tỉnh Mỹ Tho và trở thành đại biểu Quốc hội khóa đầu tiên của nước ta.

Trong kháng chiến chống Pháp, ông lần lượt giữ nhiều chức vụ quan trọng: Ủy viên Ủy ban Kháng chiến hành chánh Nam Bộ, Ủy viên Ban Tuyên huấn Xứ ủy Nam Bộ, Giám đốc Sở Thông tin Nam Bộ, Giám đốc Đài Phát thanh Tiếng nói Nam Bộ, chủ bút báo Cứu quốc Nam Bộ... Ông là một trong những người lãnh đạo đọc nhiều, viết nhiều và nhanh. Nhiều ý kiến của ông mang tính chất lý luận sâu sắc, có tác dụng hướng dẫn lớp cán bộ trẻ trong việc tiếp thu quan điểm lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin. Ông viết bài thường xuyên cho các báo như Nhân dân miền Nam, Thống nhất, tạp chí Nghiên cứu... Là Giám đốc Đài Phát thanh Tiếng nói Nam Bộ, Chủ tịch Phân hội Hữu nghị Việt - Xô Nam Bộ, Nguyễn Văn Nguyễn đồng thời là cây bút chính luận sắc sảo nhất, có khi do yêu cầu tiến công địch, ông viết một lúc cả bài tiếng Việt và bài tiếng Pháp (cho mục phát thanh tiếng Pháp).

Bằng kiến thức uyên bác và tài hoa thể hiện trên nhiều lĩnh vực, với văn phong lịch duyệt, sắc sảo, có sức lay động lòng người, Nguyễn Văn Nguyễn đã tạo nên uy tín rất cao trong giới báo chí, văn nghệ sĩ Nam Bộ.

Năm 1953, Trung ương Đảng điều động Nguyễn Văn Nguyễn ra Bắc để nhận nhiệm vụ mới. Trên đường đi, đến Bình Định, ông bị sốt thương hàn nặng, đã không qua khỏi và mất ngày 25/3/1953.

Nguyễn Văn Nguyễn để lại cho đời nhiều bài viết có giá trị tư tưởng và văn chương sâu sắc. Các tác phẩm chủ yếu của ông: Án mạng đường Barbier (năm 1939), Lá rụng về cội (năm 1940), Cán bộ cách mạng (năm 1946). Năm 1987, những bài báo có giá trị của ông được tập hợp lại và in thành sách mang tên: Tháng Tám trời mạnh thu (năm 2000, tác phẩm này được Nhà xuất bản Trẻ TP. Hồ Chí Minh tái bản lần thứ hai).

Nguyễn Văn Nguyễn đã hiến dâng trọn đời mình cho sự nghiệp cách mạng của Đảng, của Tổ quốc và nhân dân. Ông là một người lãnh đạo nhạy bén, sâu sắc, một nhà báo, nhà văn hóa uyên bác, như nhận xét của nhà cách mạng lão thành Trần Bạch Đằng, nguyên Phó ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam: "Anh Nguyễn Văn Nguyễn là một học giả uyên bác. [...] là một người cộng sản, một nhà văn, nhà báo tài hoa. Theo tôi, anh Nguyễn Văn Nguyễn là một sản phẩm của trí thức Nam Bộ, gọi là "đặc sản" cũng chính xác, anh mất quá sớm, bằng không chúng ta còn gặp được rất nhiều tác phẩm của anh."

Do có nhiều cống hiến cho Đảng, đóng góp cho công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và nền văn học, báo chí của nước nhà, ngày 30/4/1957, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh số C15 truy tặng Nguyễn Văn Nguyễn Huân chương Độc lập hạng Nhất và ngày 5/1/1980, Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký quyết định tặng bằng Tổ quốc ghi công cho ông. Ở Bến Tre, để tưởng nhớ và tri ân người Bí Thư Tỉnh ủy đầu tiên, tỉnh đã đặt một con đường mang tên Nguyễn Văn Nguyễn tại thành phố Bến Tre. Tỉnh Tiền Giang, tại nơi chôn nhau cắt rốn và thành phố Hồ Chí Minh cũng có con đường mang tên ông.