Nguyễn Văn Thạc và bộ phim “Mùi cỏ cháy” – Khi tuổi hai mươi bước từ trang nhật ký lên màn ảnh

Từ một cuốn nhật ký đến ý tưởng làm phim

Năm 2005, Mãi mãi tuổi hai mươi của Nguyễn Văn Thạc được xuất bản và nhanh chóng gây tiếng vang.

Những trang nhật ký của chàng sinh viên Hà Nội hy sinh ở Quảng Trị năm 1972 đưa người đọc trở lại với một thế hệ thanh niên đã rời giảng đường để lên đường chiến đấu.

Trong số những người đọc cuốn nhật ký ấy có nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm – một người cùng thế hệ, cũng là sinh viên Đại học Tổng hợp Hà Nội nhập ngũ ngày 6/9/1971 và từng chiến đấu tại Quảng Trị.

Sau khi đọc Mãi mãi tuổi hai mươi, Hoàng Nhuận Cầm bắt đầu nghĩ đến việc viết một bộ phim về thế hệ sinh viên của mình. Ông cho biết ý tưởng ấy không chỉ xuất phát từ nhật ký Nguyễn Văn Thạc mà còn từ nhiều nhật ký thời chiến khác của những người đã hy sinh.

Như vậy, Mùi cỏ cháy không phải là một bộ phim chuyển thể nguyên xi cuộc đời Nguyễn Văn Thạc.

Đó là một câu chuyện điện ảnh được hình thành từ nhật ký của anh và ký ức của cả một thế hệ.

Bốn người lính và một mùa hè đỏ lửa

Bộ phim kể câu chuyện về bốn sinh viên Đại học Tổng hợp Hà Nội: Hoàng, Thành, Thăng và Long.

Năm 1971, họ rời giảng đường, nhập ngũ và trải qua quá trình huấn luyện để rồi có mặt tại chiến trường Quảng Trị năm 1972.

Từ một nhóm sinh viên với những tính cách và ước mơ khác nhau, họ trở thành những người lính cùng chiến đấu trong 81 ngày đêm tại Thành cổ Quảng Trị. Trong câu chuyện của phim, Thành, Thăng và Long hy sinh, còn Hoàng sống sót và trở lại chiến trường xưa.

Cấu trúc ấy giúp bộ phim không biến Nguyễn Văn Thạc thành một nhân vật duy nhất.

Thay vào đó, hình ảnh của anh được hòa vào hình tượng của cả một thế hệ.

Một thế hệ có người thích thơ.

Có người yêu văn chương.

Có người có tình yêu riêng.

Có người còn những dự định chưa hoàn thành.

Nhưng khi đất nước cần, họ cùng bước vào chiến tranh.

Nhân vật Thăng và bóng dáng Nguyễn Văn Thạc

Trong bốn nhân vật của phim, Thăng được xây dựng dựa trên hình ảnh Nguyễn Văn Thạc.

Nhưng Hoàng Nhuận Cầm không bê nguyên nhân vật Nguyễn Văn Thạc từ những trang nhật ký lên màn ảnh.

Ông lấy những nét quan trọng trong con người Thạc – một sinh viên yêu thơ, yêu văn học, có đời sống nội tâm và những tình cảm rất đẹp của tuổi trẻ – rồi đặt nhân vật ấy trong một câu chuyện điện ảnh rộng hơn.

Đó là lý do Thăng vừa có những nét khiến người xem liên tưởng đến Nguyễn Văn Thạc, vừa không thể được xem như bản sao hoàn toàn của anh.

Phim cũng sử dụng một số chất liệu từ nhật ký và thư từ của Nguyễn Văn Thạc để xây dựng câu chuyện về Thăng.

Nhưng phía sau Thăng còn có hình bóng của nhiều người lính trẻ khác.

Đây chính là cách Mùi cỏ cháy mở rộng câu chuyện: từ một con người cụ thể thành ký ức của cả một thế hệ.

Hoàng Nhuận Cầm – người viết từ ký ức của chính thế hệ mình

Hoàng Nhuận Cầm không chỉ là người viết kịch bản.

Ông cũng từng là một sinh viên Hà Nội nhập ngũ năm 1971 và chiến đấu tại Quảng Trị.

Vì thế, khi viết Mùi cỏ cháy, ông không đứng hoàn toàn bên ngoài câu chuyện.

Ông viết về những người đã từng là bạn bè, đồng đội và những người cùng thế hệ với mình.

Ông từng nói về bộ phim như một dạng “tự truyện bằng hình ảnh” của thế hệ sinh viên ra trận, trong đó ông là người chấp bút.

Điều này giải thích vì sao bộ phim không chỉ tập trung vào chiến đấu.

Giữa những cảnh chiến tranh vẫn có những khoảng lặng của tuổi trẻ: tình bạn, tình yêu, thơ ca, những lá thư và những ước mơ còn dang dở.

Chiến tranh trong Mùi cỏ cháy vì thế không chỉ là một chuỗi trận đánh.

Đó còn là câu chuyện về những con người đang sống những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ thì bị chiến tranh đặt vào một hoàn cảnh khắc nghiệt.

Từ trang giấy đến hình ảnh Thành cổ Quảng Trị

Bối cảnh trung tâm của phim là mùa hè năm 1972 và cuộc chiến 81 ngày đêm tại Thành cổ Quảng Trị.

Bộ phim được khởi quay từ tháng 12/2010. Một số bối cảnh chiến trường được phục dựng để tái hiện không khí chiến tranh năm 1972.

Đây là một thử thách lớn.

Bởi những gì Nguyễn Văn Thạc viết trong nhật ký chủ yếu là thế giới nội tâm của một người lính.

Điện ảnh lại cần hình ảnh, âm thanh, nhân vật và hành động.

Từ những dòng chữ riêng tư ấy, bộ phim phải tạo ra một không gian mà khán giả có thể nhìn thấy: những người lính trẻ, những trận đánh, những mất mát và sự chia lìa.

Những gì trên trang giấy trở thành những khuôn hình.

Những ký ức cá nhân trở thành câu chuyện chung.

Và tuổi hai mươi của Nguyễn Văn Thạc được đặt cạnh tuổi hai mươi của những người lính khác.

“Mùi cỏ cháy” không phải chỉ là câu chuyện của Nguyễn Văn Thạc

Đây là điểm quan trọng khi nói về mối quan hệ giữa Nguyễn Văn Thạc và bộ phim.

Mùi cỏ cháy lấy cảm hứng từ Mãi mãi tuổi hai mươi, nhưng không phải một bộ phim tiểu sử về Nguyễn Văn Thạc.

Báo chí khi giới thiệu tác phẩm cũng nhấn mạnh bộ phim được xây dựng từ nhật ký của Thạc cùng nhiều tư liệu và hồi ức chiến tranh khác.

Nhân vật Thăng mang hình ảnh Nguyễn Văn Thạc.

Nhưng Hoàng, Thành, Long và Thăng cùng tạo nên một bức tranh rộng hơn về lớp thanh niên lên đường năm ấy.

Vì vậy, khi một nhân vật ngã xuống trên màn ảnh, đó không chỉ là câu chuyện về một người.

Đó còn là sự mất mát của cả một thế hệ.

Từ màn ảnh đến những giải thưởng

Mùi cỏ cháy được giới thiệu tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 17 và nhận Bông Sen Bạc. Tại giải Cánh diều, bộ phim tiếp tục được trao nhiều giải, trong đó có Cánh diều Vàng cho phim truyện điện ảnh, cùng các giải về biên kịch, âm nhạc và quay phim.

Hoàng Nhuận Cầm cũng được vinh danh ở hạng mục biên kịch cho tác phẩm.

Những giải thưởng ấy không làm thay đổi câu chuyện lịch sử mà bộ phim kể.

Nhưng chúng cho thấy Mùi cỏ cháy đã tạo được một đời sống riêng trong điện ảnh Việt Nam.

Từ một cuốn nhật ký được viết trong chiến tranh, câu chuyện về tuổi trẻ năm 1972 đã đi thêm một chặng đường mới: từ trang giấy đến màn ảnh, từ ký ức của một người đến ký ức của nhiều thế hệ.

Khi Nguyễn Văn Thạc bước ra khỏi trang sách

Nguyễn Văn Thạc đã hy sinh ngày 30/7/1972, ở tuổi hai mươi.

Anh không biết cuốn nhật ký của mình sẽ được xuất bản.

Càng không thể biết một ngày nào đó, những suy nghĩ của mình sẽ trở thành chất liệu để các diễn viên hóa thân thành những người lính trẻ trên màn ảnh.

Nhưng khi Mùi cỏ cháy ra đời, hình ảnh tuổi hai mươi mà anh để lại trong Mãi mãi tuổi hai mươi đã có thêm một đời sống mới.

Không còn chỉ là những dòng chữ.

Không còn chỉ là một cuốn sổ gia đình lưu giữ.

Nó trở thành hình ảnh của những người lính trẻ trên màn ảnh rộng.

Và trong hình ảnh ấy, Nguyễn Văn Thạc hiện diện không phải như một nhân vật lịch sử xa xôi, mà như một chàng trai hai mươi tuổi có bạn bè, có tình yêu, có thơ ca, có ước mơ và có một cuộc chiến phía trước.

Lời kết

Nguyễn Văn Thạc chỉ sống hai mươi năm.

Nhưng những gì anh để lại đã đi xa hơn rất nhiều so với tuổi đời của mình.

Mãi mãi tuổi hai mươi giúp người đọc nghe được tiếng nói của anh.

Mùi cỏ cháy đưa tiếng nói ấy bước lên màn ảnh, hòa cùng câu chuyện của những người trẻ khác đã đi qua mùa hè Quảng Trị năm 1972.

Bộ phim không kể lại nguyên vẹn cuộc đời Nguyễn Văn Thạc.

Nó làm một việc khác: lấy câu chuyện của anh làm điểm khởi đầu để kể về cả một thế hệ.

Một thế hệ rời giảng đường.

Một thế hệ mang theo thơ ca, tình yêu và những ước mơ riêng.

Một thế hệ bước vào chiến tranh khi tuổi đời mới mười tám, đôi mươi.

Và có những người, như Nguyễn Văn Thạc, đã không trở về.

Nhưng trên màn ảnh, tuổi hai mươi ấy vẫn còn sống.

Không phải vì chiến tranh được lãng mạn hóa, mà bởi những trang viết chân thành của một người trẻ đã giúp thế hệ sau nhìn thấy con người phía sau bộ quân phục.

Đó cũng là hành trình đặc biệt của Mãi mãi tuổi hai mươi: từ một cuốn nhật ký viết trong chiến tranh, trở thành một cuốn sách, rồi trở thành Mùi cỏ cháy – để câu chuyện về những người lính tuổi hai mươi tiếp tục được kể bằng một ngôn ngữ khác.