Nguyễn Văn Thạc và “Mãi mãi tuổi hai mươi” – Những trang nhật ký sống lâu hơn người viết

Một cuốn nhật ký không được viết để xuất bản

Nguyễn Văn Thạc bắt đầu viết nhật ký ngày 2/10/1971, chưa đầy một tháng sau khi nhập ngũ.

Cuốn sổ theo anh qua những ngày huấn luyện, hành quân, những đêm gác và những khoảng thời gian nghỉ hiếm hoi của người lính. Đến đầu tháng 6/1972, anh đã viết khoảng 240 trang.

Điều đáng nói là Nguyễn Văn Thạc không viết những trang ấy với ý định trở thành một tác giả được công chúng biết đến.

Anh viết cho mình.

Viết để ghi lại những gì đã trải qua, những người đã gặp, những điều đã suy nghĩ. Những trang nhật ký vì thế không mang dáng vẻ của một tác phẩm được chuẩn bị cho người đọc. Nó giống một cuộc trò chuyện riêng tư của một chàng trai hai mươi tuổi với chính mình.

Trong đó có chiến tranh, nhưng cũng có sách vở, tình yêu, gia đình, Hà Nội, thiên nhiên và những câu hỏi về cuộc đời.

“Chuyện đời” của một người lính trẻ

Bản thảo ban đầu của cuốn nhật ký có tên “Chuyện đời”.

Đầu năm 2005, người thân của Nguyễn Văn Thạc gửi bản photo cuốn sổ dày khoảng 240 trang viết tay cho nhà văn Đặng Vương Hưng. Ông nhận ra giá trị đặc biệt của những trang viết và sau đó sưu tầm, giới thiệu, biên soạn thành cuốn sách mang tên Mãi mãi tuổi hai mươi.

Tên sách mới ấy đã gắn với Nguyễn Văn Thạc từ đó.

Nhưng điều đáng nhớ là phía sau cái tên Mãi mãi tuổi hai mươi vẫn là cuốn sổ Chuyện đời của một chàng trai đang sống.

Anh chưa biết mình sẽ hy sinh.

Chưa biết những dòng chữ riêng tư ấy sẽ trở thành một phần ký ức của cả một thế hệ.

Và càng không thể biết rằng hơn ba mươi năm sau, người khác sẽ đọc những suy nghĩ của mình để tìm hiểu một thời đại mà anh đã sống trong đó.

Một tuổi trẻ có sách vở, tình yêu và lý tưởng

Điều làm nên sức sống của Mãi mãi tuổi hai mươi không chỉ nằm ở việc tác giả là một người lính đã hy sinh.

Nguyễn Văn Thạc là một người trẻ có đời sống tinh thần phong phú.

Anh đọc nhiều, đặc biệt quan tâm đến văn học. Những trang nhật ký có nhiều suy nghĩ về tác phẩm văn học, nhân vật và những người viết mà anh ngưỡng mộ. Có lúc anh trò chuyện với những nhân vật văn học như Pavel Korchagin; có lúc suy nghĩ về Boris Polevoi và mong muốn tích lũy vốn sống để sau này viết văn, làm thơ.

Vì thế, trong nhật ký của anh, chiến tranh không hoàn toàn phủ kín mọi thứ.

Giữa những ngày hành quân vẫn có một người trẻ nhìn chiếc lá, nhớ một câu thơ, nghĩ về một cuốn sách.

Giữa những lo toan của người lính vẫn có một người con nhớ gia đình và một chàng trai nghĩ về tình yêu.

Chính những điều bình thường ấy khiến người đọc hôm nay có thể nhận ra con người Nguyễn Văn Thạc phía sau bộ quân phục.

Một người viết luôn tự đối thoại với mình

Có một đặc điểm rất rõ trong nhật ký Nguyễn Văn Thạc: anh thường tự đặt câu hỏi cho chính mình.

Tôi đã sống thế nào?

Đã làm được gì?

Đã xứng đáng với những điều mình tin tưởng hay chưa?

Những câu hỏi ấy khiến nhật ký không chỉ là một bản ghi sự kiện.

Nó còn là quá trình một người trẻ tự rèn luyện và tự nhìn lại mình.

Có những lúc anh tự phê bình những thiếu sót của bản thân. Có lúc anh suy nghĩ về trách nhiệm của người thanh niên trước đất nước. Có lúc lại trở về với những rung động rất riêng của tuổi trẻ.

Sự đan xen ấy làm cho Mãi mãi tuổi hai mươi không phải một câu chuyện được kể từ góc nhìn của người đã biết trước kết thúc.

Nó là câu chuyện của một người đang sống trong hiện tại và chưa biết tương lai sẽ đưa mình đi đâu.

Trang giấy dừng lại trước Quảng Trị

Đầu tháng 6/1972, nhật ký của Nguyễn Văn Thạc dừng lại.

Theo các tư liệu giới thiệu về cuốn sách, khoảng 240 trang viết tay ghi lại hành trình của anh từ khi nhập ngũ cho đến trước ngày trực tiếp bước vào chiến trường Quảng Trị.

Đây là một khoảng trống rất đặc biệt.

Người đọc biết Nguyễn Văn Thạc sẽ đi đâu.

Biết rằng anh sẽ hy sinh ở Quảng Trị ngày 30/7/1972.

Nhưng chính cuốn nhật ký lại không kể tiếp câu chuyện ấy.

Nó dừng trước chiến trường.

Dừng trước những ngày cuối cùng.

Dừng trước cái chết của người viết.

Có nghĩa là phần cuối của cuộc đời Nguyễn Văn Thạc không được kể bằng nhật ký của chính anh.

Người đọc phải tìm đến những nguồn khác: thư từ, ký ức đồng đội, gia đình và các tư liệu lịch sử.

Và chính sự dang dở ấy khiến cuốn nhật ký mang một sức nặng đặc biệt.

Năm 2005 – những trang giấy trở lại

Hơn ba mươi năm sau ngày Nguyễn Văn Thạc hy sinh, những trang viết của anh mới thực sự đến với đông đảo công chúng.

Mãi mãi tuổi hai mươi được Nhà xuất bản Thanh niên xuất bản lần đầu vào tháng 5/2005. Cuốn sách nhanh chóng trở thành một hiện tượng văn hóa và sau đó được trao Giải đặc biệt của Giải thưởng Sách Việt Nam lần thứ I.

Điều đáng chú ý là độc giả không chỉ đọc về một người lính.

Họ đọc về chính tuổi trẻ của một thế hệ.

Những người từng trải qua chiến tranh nhận ra trong đó những kỷ niệm của mình.

Những người sinh ra sau chiến tranh tìm thấy một thế giới mà họ chỉ biết qua sách giáo khoa và những câu chuyện của cha mẹ.

Còn những người trẻ có thể bắt gặp trong Nguyễn Văn Thạc một con người gần với mình hơn rất nhiều so với hình ảnh khô cứng của một nhân vật lịch sử.

Anh từng là sinh viên.

Từng đọc sách.

Từng yêu.

Từng nhớ nhà.

Từng lo lắng về tương lai.

Và từng tự hỏi mình phải sống như thế nào.

Từ cuốn nhật ký đến một ký ức chung

Sức lan tỏa của Mãi mãi tuổi hai mươi không dừng lại ở việc xuất bản một cuốn sách.

Tác phẩm trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều hoạt động văn hóa và giáo dục về thế hệ thanh niên thời chiến. Từ nội dung nhật ký, nhà thơ Hoàng Nhuận Cầm viết kịch bản phim Mùi cỏ cháy, đạo diễn Nguyễn Hữu Mười thực hiện năm 2011. Bộ phim sau đó giành Bông sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 17 và Giải Cánh diều Vàng năm 2012.

Năm 2005, Quỹ “Mãi mãi tuổi hai mươi” cũng được thành lập tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, lấy cảm hứng từ tuổi trẻ và những giá trị mà nhật ký Nguyễn Văn Thạc để lại.

Như vậy, một cuốn sổ được viết trong những năm chiến tranh đã tạo ra một đời sống mới sau chiến tranh.

Nó đi từ trang giấy đến sách.

Từ sách đến điện ảnh.

Từ ký ức cá nhân đến những hoạt động hướng tới thế hệ trẻ.

Những trang giấy sống lâu hơn người viết

Nguyễn Văn Thạc hy sinh ngày 30/7/1972 tại Quảng Trị, khi mới 20 tuổi.

Anh không sống để chứng kiến ngày đất nước thống nhất.

Không sống để nhìn thấy cuốn nhật ký của mình được xuất bản.

Không biết rằng cái tên Mãi mãi tuổi hai mươi sẽ trở thành một phần ký ức văn hóa của nhiều thế hệ.

Nhưng những trang giấy thì tiếp tục sống.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết Mãi mãi tuổi hai mươi cùng nhiều nhật ký thời chiến khác sau này được đưa vào bộ Nhật ký thời chiến Việt Nam, một công trình sưu tầm và biên soạn kéo dài từ năm 2004 đến 2020.

Đó là một hành trình rất dài đối với một cuốn sổ nhỏ.

Người viết đã không còn.

Nhưng tiếng nói của người viết vẫn tiếp tục được đọc.

Lời kết

Nguyễn Văn Thạc không viết nhật ký để trở thành người nổi tiếng.

Anh viết bởi đó là cách anh ghi lại cuộc đời mình.

Khoảng 240 trang viết tay ấy chứa một thế giới của tuổi hai mươi: có chiến tranh nhưng cũng có văn chương; có lý tưởng nhưng cũng có những rung động riêng; có nỗi nhớ gia đình, Hà Nội và những ước mơ về tương lai.

Rồi anh hy sinh.

Cuốn nhật ký dừng lại.

Nhưng câu chuyện thì không dừng lại.

Năm 2005, những trang giấy ấy trở thành Mãi mãi tuổi hai mươi. Từ đó, Nguyễn Văn Thạc tiếp tục hiện diện trong đời sống của những người chưa từng gặp anh.

Có người biết anh qua cuốn sách.

Có người biết anh qua bộ phim Mùi cỏ cháy.

Có người tìm đến anh qua những lá thư và những bút tích còn được lưu giữ.

Và có những người chỉ cần đọc một vài trang cũng có thể hình dung được một chàng trai hai mươi tuổi đã từng sống, yêu, suy nghĩ và mơ ước như thế nào giữa một thời chiến tranh.

Nguyễn Văn Thạc đã không thể viết tiếp cuộc đời mình.

Nhưng những trang anh để lại đã viết tiếp câu chuyện ấy thay anh.

Và đó có lẽ là ý nghĩa sâu xa nhất của Mãi mãi tuổi hai mươi: một con người có thể chỉ sống hai mươi năm, nhưng những điều chân thành họ để lại có thể tiếp tục đối thoại với nhiều thế hệ sau.