Nguyễn Văn Tố

- Xuất thân và sự nghiệp học thuật

Sinh quán: Cụ sinh ngày 5/6/1889 trong một gia đình Nho học tại làng Đông Thành (nay là phố Bát Sứ, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội).

Học vấn: Thuở nhỏ học chữ Hán, sau đó sang Pháp du học và đỗ bằng Thành chung (Trung học).

Học giả uyên bác: Sau khi về nước, cụ làm việc tại Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) tại Hà Nội. Cụ là một nhà nghiên cứu sâu sắc về lịch sử, văn hóa và văn học cổ Việt Nam với nhiều công trình giá trị đăng trên các tạp chí Trí tri, Tri tân.

Khai dân trí: Cụ từng giữ chức Hội trưởng Hội Trí tri và đặc biệt là Hội trưởng Hội Truyền bá chữ Quốc ngữ. Đây là tổ chức có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc xóa mù chữ và khơi dậy tinh thần yêu nước cho nhân dân trước năm 1945.

- Sự nghiệp chính trị và cách mạng

Sau Cách mạng Tháng Tám, trân trọng tài năng và đức độ của cụ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mời cụ tham gia Chính phủ:

Bộ trưởng Bộ Cứu tế xã hội: Trong Chính phủ lâm thời (1945), cụ đã có công lớn trong việc tổ chức cứu đói, giúp nhân dân vượt qua thảm họa đói kém năm Ất Tỵ.

Trưởng ban Thường trực Quốc hội: Tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa I (tháng 3/1946), cụ được bầu giữ chức vụ này. Cụ đã góp công lớn trong việc xây dựng bản Hiến pháp năm 1946 – bản Hiến pháp đầu tiên của nước nhà.

Bộ trưởng không bộ: Sau đó, cụ tiếp tục giữ cương vị Bộ trưởng không bộ trong Chính phủ.

- Sự hy sinh anh dũng

Khi cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ, cụ cùng Chính phủ rút lên chiến khu Việt Bắc.

Ngày 7/10/1947, trong cuộc tấn công của thực dân Pháp lên căn cứ địa Bắc Kạn (Chiến dịch Thu – Đông 1947), cụ Nguyễn Văn Tố bị giặc Pháp bắt.

Mặc dù bị kẻ thù tra tấn và mua chuộc, cụ vẫn giữ vững khí tiết, không khuất phục. Cuối cùng, cụ đã anh dũng hy sinh vào ngày hôm đó. Cụ là vị Bộ trưởng đầu tiên và duy nhất của Chính phủ Việt Nam hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Pháp.

- Lĩnh vực hoạt động

● Lĩnh vực Nghiên cứu Khoa học và Văn hóa

Cụ là một học giả uyên bác với vốn kiến thức sâu rộng cả về Nho học và Tây học.

Học giả tại Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO): Cụ là một trong những người Việt hiếm hoi giữ chức vụ quan trọng tại đây. Cụ chuyên nghiên cứu về lịch sử, văn học cổ, khảo cổ học và dân tộc học.

Nghiên cứu Lịch sử và Văn bản học: Cụ để lại nhiều công trình có giá trị như Đại Nam dật sử, Sử ta so với sử Tàu... Cụ cũng là người tiên phong trong việc sưu tập, dịch thuật và giới thiệu các tác phẩm Hán Nôm ra chữ Quốc ngữ.

Báo chí và Phê bình: Cụ viết hàng trăm bài nghiên cứu chuyên sâu cho các tạp chí danh tiếng như Trí tri, Tri tân, Tập san Viễn Đông Bác cổ (BEFEO).

● Lĩnh vực Giáo dục và “Khai dân trí”

Nguyễn Văn Tố được xem là người đi đầu trong phong trào nâng cao dân trí cho người Việt đầu thế kỷ XX.

Hội Truyền bá chữ Quốc ngữ: Với cương vị Hội trưởng (từ năm 1938), cụ đã lãnh đạo phong rào xóa mù chữ rộng khắp, khơi dậy tinh thần yêu nước và lòng tự hào dân tộc thông qua việc học chữ.

Hội Trí Tri: Cụ giữ chức Hội trưởng Hội Trí Tri trong nhiều năm (1934 – 1946), tổ chức các hoạt động diễn thuyết, giảng dạy về lịch sử, địa lý và khoa học để mở mang kiến thức cho nhân dân.

● Lĩnh vực Chính trị và Quản lý Nhà nước

Sau Cách mạng Tháng Tám, cụ trở thành một trong những cộng sự đắc lực của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong bộ máy chính quyền mới.

Công tác xã hội (Cứu tế): Là Bộ trưởng Bộ Cứu tế xã hội đầu tiên, cụ trực tiếp chỉ đạo phong trào “diệt giặc đói”, tổ chức quyên góp và cứu giúp hàng triệu đồng bào trong nạn đói năm 1945.

Lãnh đạo Quốc hội: Cụ là người giữ chức Trưởng ban Thường trực Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, góp phần quan trọng vào việc điều hành các hoạt động lập pháp đầu tiên và xây dựng Hiến pháp 1946.

● Lĩnh vực Kháng chiến

Cụ tham gia vào Chính phủ kháng chiến, cùng các lãnh đạo di chuyển lên chiến khu Việt Bắc để chỉ đạo cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp cho đến khi anh dũng hy sinh vào năm 1947.

- Di sản học thuật và văn hóa đồ sộ

Kho tàng nghiên cứu: Cụ để lại hàng trăm công trình nghiên cứu về lịch sử, văn học cổ, khảo cổ và ngôn ngữ. Các tác phẩm tiêu biểu như: Đại Nam dật sử, Sử ta so với sử Tàu, Nguyễn Du và Truyện Kiều...

- Sự ghi nhận và vinh danh của Đảng và Nhà nước

Huân chương Sao Vàng: Năm 2011, Nhà nước Việt Nam đã truy tặng cụ Huân chương Sao Vàng – huân chương cao quý nhất của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam để ghi nhận công lao to lớn của cụ.

- Tưởng niệm trong đời sống xã hội

Tên đường phố: Tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Dương, Nam Định... đều có những con đường lớn mang tên cụ.

Trường học: Nhiều ngôi trường uy tín mang tên Nguyễn Văn Tố, tiêu biểu là Trường THCS Nguyễn Văn Tố (Quận 10, TP. HCM) – một ngôi trường giàu thành tích về đào tạo học sinh giỏi. Đặc biệt, từ thời kháng chiến chống Pháp, một ngôi trường mang tên cụ ở Khu 9 (Nam Bộ) đã đào tạo ra nhiều cán bộ lãnh đạo cấp cao cho gì đất nước.

Công trình tưởng niệm: Nhà lưu niệm và các hội thảo khoa học cấp quốc gia (như hội thảo “Nguyễn Văn Tố với cách mạng Việt Nam”) thường xuyên được tổ chức để nghiên cứu và phát huy các giá trị tư tưởng của cụ.

- Ý nghĩa lịch sử

● Ngọn cờ đầu trong sự nghiệp “Khai dân trí”

● Biểu tượng của khối Đại đoàn kết dân tộc

● Người đặt nền móng cho thể chế Pháp quyền Việt Nam

Tấm gương hy sinh lẫm liệt vì độc lập dân tộc