NGUYỄN VĂN TỐ – Giữ trọng trách Chủ tịch Quốc hội giữa những ngày đầu kháng chiến
Năm 1946, Nguyễn Văn Tố đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Quốc hội khóa I, góp phần đặt nền móng cho đời sống nghị trường của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong thời điểm đất nước vừa giành độc lập và phải đối mặt với nhiều thử thách.
Một chi tiết đáng chú ý về Nguyễn Văn Tố là ông từng đứng đầu Hội Trí Tri, một tổ chức cổ vũ việc học và truyền bá tri thức trong xã hội Việt Nam. Từ hoạt động văn hóa ấy, ông bước vào đời sống chính trị của đất nước sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khi việc xây dựng một chính quyền mới đòi hỏi không chỉ ý chí giành độc lập mà còn năng lực tổ chức và tinh thần trách nhiệm trước nhân dân.
Ngày 2 tháng 3 năm 1946, Quốc hội khóa I họp kỳ đầu tiên. Nguyễn Văn Tố được bầu làm Chủ tịch Quốc hội. Cương vị ấy đặt lên vai một học giả đã dành nhiều năm cho công việc văn hóa một nhiệm vụ lớn: điều hành cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân trong một thời kỳ đặc biệt khó khăn. Nhà nước mới thành lập phải củng cố nền hành chính, bảo vệ thành quả độc lập và từng bước tạo lập cơ sở pháp lý cho đời sống quốc gia.
Sự hiện diện của Nguyễn Văn Tố ở vị trí này cho thấy công cuộc dựng nước khi ấy cần đến nhiều phẩm chất cùng lúc: hiểu biết, sự điềm tĩnh, khả năng quy tụ và ý thức phục vụ xã hội. Ông không phải là người xuất hiện từ chiến trường, nhưng đóng góp của ông thuộc về một mặt trận khác — mặt trận xây dựng thiết chế và vun đắp nền dân chủ đầu tiên của nước Việt Nam độc lập. Trong hoàn cảnh đất nước còn bộn bề, việc tổ chức hoạt động của Quốc hội cũng là một cách khẳng định rằng nền độc lập phải được cụ thể hóa bằng những cơ quan của nhân dân và bằng trách nhiệm trước nhân dân.
Năm 1947, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đã diễn ra, Nguyễn Văn Tố bị quân Pháp bắt và sát hại tại vùng Việt Bắc. Cái chết ấy khép lại cuộc đời của một trí thức đã chuyển từ việc nâng cao dân trí sang gánh vác công việc của quốc gia đúng lúc lịch sử cần đến ông nhất. Nhìn lại chặng đường từ Hội Trí Tri đến chiếc ghế Chủ tịch Quốc hội khóa I, có thể thấy dấu ấn của Nguyễn Văn Tố nằm ở sự gắn bó giữa văn hóa và trách nhiệm công dân: tri thức không đứng ngoài vận mệnh đất nước, mà được đem ra phụng sự trong những giờ phút thử thách.
Từ một chi tiết tưởng như thuộc về đời sống học thuật — việc tổ chức và khuyến khích học tập — đến trọng trách đứng đầu Quốc hội, hành trình của Nguyễn Văn Tố gợi nhắc rằng nền độc lập được dựng xây bằng cả những công việc âm thầm của trí tuệ và những quyết định can đảm trước thời cuộc.
