Nguyễn Văn Tồn

NGUYỄN VĂN TỒN (1763 - 1820)

Ông Nguyễn Văn Tồn, có tên thật là Thạch Duyên (Duồn), tục danh Tà Duồn, nguyên gốc người Khmer. Ông có công với nhà Nguyễn nên được vua ban họ. Ông sinh năm 1763 tại thôn Nguyệt Lãng, huyện Vĩnh Trị, nay thuộc xã Bình Phú, huyện Càng Long, tỉnh Trà Vinh.

Năm 1780, Nguyễn Ánh lánh nạn vào Nam. Ông hết lòng phò chúa Nguyễn, lập nhiều đạo quân gồm hàng nghìn người Kinh, Khmer vừa dựng đồn trấn giữ ở Trà Vang, Cầu Chông, Cầu Kè, Trà Ôn, Mang Thít, vừa giúp dân khai hoang, mở rộng vùng đất Cầu Kè, Trà Ôn (thuộc đạo Trấn Giang). Ở Tích Thiện, Vĩnh Xuân, Trà Ôn có cánh đồng mang tên ông.

Năm 1802, ông được thăng chức Thống chế Điều bát, đóng quân tại Trà Ôn quản lý hai phủ Trà Vinh, Măng Thít thuộc Vĩnh Trấn dinh. Mỗi khi giặc Xiêm đánh phá Cao Miên, Thống chế Điều bát được phái sang giúp nên có uy tín lớn.

Ngoài việc khẩn hoang sản xuất, ông chăm lo việc rèn luyện quân binh, tổ chức nhà thi võ (còn gọi tại Nhà Thí) để chọn nhân tài giúp nước. Sửa sang lại thành lũy, ông đổi "Xiêm binh đồn" (đồn chống quân Xiêm) thành đồn Uy Viễn (có uy danh lâu dài). Ông giáo hóa ba dân tộc Kinh, Khmer, Hoa đoàn kết chăm lo làm ăn, giữ yên bờ cõi. Ông còn khuyên dân làm lò rèn, rèn dụng cụ làm ruộng, bỏ tiền ra dựng chùa chiền để dân tín ngưỡng.

Từ năm 1818 đến năm 1820, Thống chế Điều bát là trợ thủ đắc lực cho Thống chế Khâm sai Nguyễn Văn Thoại trong việc huy động lực lượng Kinh, Khmer đào kinh Long Xuyên - Rạch Giá (Thoại Hà) và kinh Châu Đốc - Hà Tiên (Vĩnh Tế).

Ông mất ngày mùng 4 tháng giêng (âm lịch) năm 1820, thọ 57 tuổi. Lăng mộ của ông được xây tại Giồng Thanh Bạch, cách thị trấn Trà Ôn 2km. Hằng năm, ngày mùng 4 Tết, ba dân tộc Kinh, Khmer, Hoa đều dự lễ hội để tưởng nhớ công đức của ông.