NGUYỄN VĂN TRỖI – BIỂU TƯỢNG BẤT TỬ CỦA TINH THẦN YÊU NƯỚC VÀ KHÍ PHÁCH ANH HÙNG

1. Thân thế và Gia đình

Nguyễn Văn Trỗi (tên gọi khác là Tư Trỗi) sinh ngày 1 tháng 2 năm 1940 tại làng Thanh Quýt, xã Điện Thắng, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam trong một gia đình nghèo có truyền thống cách mạng. Ông là người con thứ ba trong gia đình.

Sau khi Hiệp định Genève được ký kết, khi còn nhỏ tuổi, ông theo gia đình vào sinh sống tại Sài Gòn. Tại đây, ông lớn lên, làm nghề thợ điện tại nhà máy đèn Chợ Quán và sớm giác ngộ tinh thần cách mạng. Vào ngày 21 tháng 4 năm 1964, ông kết hôn với bà Phan Thị Quyên, một người con gái Sài Gòn.

2. Hoạt động Cách mạng và Kế hoạch tại cầu Công Lý

Sau khi giác ngộ cách mạng, Nguyễn Văn Trỗi trở thành chiến sĩ biệt động vũ trang nội thành thuộc Đại đội Quyết tử 65, cánh Tây Nam Sài Sòn (Quân khu Sài Gòn – Gia Định). Đầu năm 1964, nhân dịp Tết Nguyên Đán, ông được cử ra căn cứ Rừng Thơm (thuộc huyện Đức Hòa, tỉnh Long An) để tham gia tập huấn chính trị và học tập các chiến thuật đánh biệt động nội đô.

Tháng 5 năm 1964, khi nhận được tin chính phủ Mỹ cử một phái đoàn chính trị - quân sự cao cấp do Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara dẫn đầu sang Sài Gòn thị sát và tăng cường viện trợ chiến tranh, Nguyễn Văn Trỗi đã chủ động và xung phong nhận nhiệm vụ tiêu diệt phái đoàn này thay cho đồng đội, bất chấp bản thân vừa mới cưới vợ được một thời gian ngắn.

Kế hoạch của tổ chức là gài một quả mìn nặng 8kg dưới chân cầu Công Lý (nay là cầu Nguyễn Văn Trỗi) – cây cầu nằm trên con đường huyết mạch mà đoàn xe của McNamara bắt buộc phải đi qua khi di chuyển từ sân bay Tân Sơn Nhất vào trung tâm thành phố. Công tác chuẩn bị diễn ra tỉ mỉ trong đêm tối. Tuy nhiên, khi công việc sắp hoàn thành thì kế hoạch bị lộ do sự tuần tra cảnh giác của lực lượng địch. Nguyễn Văn Trỗi bị bắt giữ ngay tại hiện trường vào lúc 22 giờ ngày 9 tháng 5 năm 1964.

3. Khí phách bất khuất trong lao tù và trên Pháp trường Chí Hòa

Kiên cường đối mặt với quân thù trong tù ngục

Sau khi bị bắt, Nguyễn Văn Trỗi bị giam giữ tại nhà lao Chí Hòa. Tại đây, kẻ thù đã dùng mọi cực hình tra tấn dã man đến mức tàn khốc cùng những lời dụ dỗ ngon ngọt, nhưng ông vẫn một mực không khai báo, giữ vững khí tiết cách mạng và lòng trung thành với tổ chức. Nhằm uy hiếp phong trào đấu tranh chống Mỹ đang sục sôi của nhân dân ta, chính quyền Nguyễn Khánh đưa ông ra tòa án quân sự kết án tử hình vào ngày 10 tháng 8 năm 1964.

Sự kiện con tin quốc tế liên đới

Vào tháng 10 năm 1964, vụ án của ông đã dẫn tới một cuộc khủng hoảng con tin quốc tế nổi tiếng. Lực lượng du kích Venezuela thuộc Lực lượng Vũ trang Giải phóng Dân tộc (FALN) đã bắt cóc Trung tá Không quân Mỹ Michael Smolen để yêu cầu chính quyền Sài Gòn đình chỉ bản án tử hình đối với Nguyễn Văn Trỗi. Tuy nhiên, ngay sau khi Trung tá Michael Smolen được trả tự do an toàn, chính quyền Nguyễn Khánh vẫn lật lọng và tiếp tục thực hiện bản án tử hình đối với ông.

Giây phút hy sinh anh dũng

Vào lúc 9 giờ 45 phút ngày 15 tháng 10 năm 1964, chúng đưa Nguyễn Văn Trỗi ra xử bắn tại vườn rau nhà lao Chí Hòa. Trước đông đảo phóng viên trong và ngoài nước, người thanh niên 24 tuổi xuất hiện với phong thái vô cùng bình thản và hiên ngang.

Khi bị bịt mắt, ông đã kiên quyết giật băng đen ra và nói lớn: “Không, phải để tôi nhìn mảnh đất này, mảnh đất thân yêu của Tổ quốc tôi”. Trước họng súng quân thù, ông dõng dạc vạch trần tội ác đế quốc Mỹ và hô vang những lời cuối cùng đầy đanh thép:

“Hãy nhớ lấy lời tôi! Đả đảo đế quốc Mỹ! Đả đảo Nguyễn Khánh! Việt Nam muôn năm! Hồ Chí Minh muôn năm!”

Tiếng hô vang “Hồ Chí Minh muôn năm!” được ông lặp lại ba lần đầy dũng khí trước khi ngã xuống.

4. Vinh danh, Di sản và Những Kỷ vật Còn lại

Sự ghi nhận của Đảng, Nhà nước và Nhân dân

• Ngay trong năm 1964, Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam đã truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Huân chương Thành đồng hạng Nhất.

Cảm hứng bất tận trong văn học nghệ thuật

• Văn học: Cuốn sách tiểu sử "Sống như anh" do nhà báo Trần Đình Vân chấp bút dựa trên ký ức của người vợ Phan Thị Quyên đã trở thành tác phẩm kinh điển gối đầu giường của hàng triệu độc giả và chiến sĩ Việt Nam. Nhà thơ Tố Hữu cũng lấy cảm hứng từ giây phút bất tử của ông để viết nên bài thơ "Hãy nhớ lấy lời tôi".

Nơi lưu giữ các kỷ vật

Tại quê hương ông, Nhà lưu niệm Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi nằm trong khuôn viên Nghĩa trang liệt sĩ Điện Bàn (tỉnh Quảng Nam) đã được UBND tỉnh xếp hạng di tích cấp tỉnh vào năm 2018. Hiện nay, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Nhà lưu niệm đang lưu giữ những kỷ vật vô giá của ông bao gồm: cây đàn măng đô lin, tấm thiệp cưới, 10 bức thư tay ông gửi cho người vợ Phan Thị Quyên từ phòng giam Chí Hòa, cùng nhiều bức tranh cổ động quốc tế tôn vinh khí phách của ông.

5. Các nguồn tài liệu truy xuất

Bài viết được tổng hợp hoàn toàn dựa trên các nguồn thông tin chính thống và có thẩm quyền được lưu trữ trong notebook:

1. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia: "Liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi - Người thanh niên quả cảm (Kỷ niệm 48 năm ngày anh Nguyễn Văn Trỗi hy sinh)" (Hồng Thanh - Phòng Quản lý hiện vật).