NGUYỄN VĂN TRỖI – CHÍN PHÚT TRƯỚC PHÁP TRƯỜNG

Người thợ điện trở thành chiến sĩ biệt động

Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 1 tháng 2 năm 1940 tại làng Thanh Quýt, xã Điện Thắng, tỉnh Quảng Nam. Năm 1956, ông vào Sài Gòn sinh sống, vừa làm thuê kiếm sống vừa học nghề điện. Sau đó, ông trở thành công nhân Nhà máy điện Chợ Quán. Năm 1963, Nguyễn Văn Trỗi tham gia lực lượng biệt động Sài Gòn.

Cuộc sống của một công nhân trẻ ở Sài Gòn không khiến Nguyễn Văn Trỗi đứng ngoài những biến động của đất nước. Khi tham gia hoạt động cách mạng, ông bắt đầu đảm nhiệm những nhiệm vụ nguy hiểm trong nội thành.

Năm 1964, ông được giao một nhiệm vụ đặc biệt: đặt mìn tại cầu Công Lý để tấn công đoàn xe của phái đoàn quân sự cấp cao Hoa Kỳ do Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara dẫn đầu khi đến Sài Gòn.

Đây là một nhiệm vụ nguy hiểm. Nguyễn Văn Trỗi khi ấy mới 24 tuổi và vừa lập gia đình. Theo các tư liệu về cuộc đời ông, ông kết hôn với Phan Thị Quyên ngày 21 tháng 4 năm 1964, chỉ ít lâu trước khi nhận nhiệm vụ.

Nhiệm vụ ở cầu Công Lý

Kế hoạch được chuẩn bị để đặt mìn tại cầu Công Lý, tuyến đường dự kiến đoàn xe của McNamara có thể đi qua. Nguyễn Văn Trỗi cùng đồng đội tiến hành chuẩn bị mìn và bố trí phương án.

Tối 9 tháng 5 năm 1964, khi đang thực hiện nhiệm vụ, kế hoạch bị lộ. Nguyễn Văn Trỗi bị bắt. Ông bị đưa vào nhà lao và bị thẩm vấn nhằm khai thác thông tin về tổ chức và đồng đội.

Trong thời gian bị giam, ông chịu nhiều hình thức tra tấn và sức ép. Nhưng các tài liệu lịch sử ghi nhận ông không khai báo những thông tin mà đối phương muốn biết. Chính quyền Sài Gòn sau đó đưa ông ra xét xử và kết án tử hình.

Một người thanh niên 24 tuổi, mới kết hôn chưa đầy một tháng, đứng trước nguy cơ bị xử tử. Điều đó khiến câu chuyện Nguyễn Văn Trỗi trở nên đặc biệt đau xót. Đằng sau người chiến sĩ biệt động là một người chồng trẻ đang có một gia đình vừa bắt đầu.

Những ngày cuối trong nhà lao

Trong thời gian Nguyễn Văn Trỗi bị giam, đã xuất hiện một diễn biến đặc biệt. Một tổ chức du kích Venezuela bắt giữ Trung tá không quân Mỹ Michael Smolen và tuyên bố sẵn sàng trao đổi để cứu Nguyễn Văn Trỗi.

Thông tin về việc trao đổi đã gây chú ý quốc tế. Nhưng sau khi Michael Smolen được trả tự do, chính quyền Sài Gòn không thực hiện việc trao đổi như kỳ vọng. Nguyễn Văn Trỗi tiếp tục bị giam và cuối cùng bị đưa ra pháp trường.

Ngày 15 tháng 10 năm 1964, ông bị đưa đến nơi xử bắn tại khám Chí Hòa. Nhiều phóng viên nước ngoài có mặt và hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi trước giờ hy sinh sau đó được truyền đi rộng rãi.

Đối với một người 24 tuổi, những phút cuối cùng ấy có lẽ là những phút khủng khiếp nhất của cuộc đời. Nhưng các tư liệu và hình ảnh còn lại cho thấy ông giữ tư thế bình tĩnh và không chấp nhận khuất phục.

Chín phút cuối cùng

Khoảnh khắc Nguyễn Văn Trỗi trước pháp trường về sau trở thành một trong những hình ảnh nổi tiếng của lịch sử kháng chiến chống Mỹ. Ông không chấp nhận bị bịt mắt và vẫn giữ thái độ hiên ngang trước khi bị xử bắn.

Các nguồn tư liệu ghi nhận ông bị xử bắn lúc 9 giờ 45 phút ngày 15 tháng 10 năm 1964. Ông mới 24 tuổi.

Những phút cuối của ông sau đó được nhiều tác phẩm văn học, báo chí và âm nhạc tái hiện. Nhà thơ Tố Hữu viết về Nguyễn Văn Trỗi trong bài “Hãy nhớ lấy lời tôi”, biến hình ảnh người chiến sĩ trẻ thành một biểu tượng được nhiều thế hệ biết đến.

Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng viết về Nguyễn Văn Trỗi, đánh giá khí tiết của ông là một tấm gương cách mạng cho những người yêu nước, đặc biệt là thanh thiếu niên.

Từ một công nhân điện bình thường, Nguyễn Văn Trỗi trở thành một biểu tượng của người chiến sĩ biệt động Sài Gòn. Điều làm nên sức sống của câu chuyện không chỉ là nhiệm vụ mà ông đã nhận, mà còn là thái độ của ông trước cái chết.

Người chồng trẻ và nỗi đau của người ở lại

Nguyễn Văn Trỗi hy sinh khi cuộc hôn nhân của ông mới bắt đầu. Phan Thị Quyên trở thành người vợ của một liệt sĩ khi tuổi đời còn rất trẻ. Sau này, nhiều bài viết và hồi ức kể lại cuộc sống của bà cùng những ký ức về người chồng đã hy sinh.

Chi tiết này giúp câu chuyện Nguyễn Văn Trỗi trở nên gần với đời sống hơn. Người chiến sĩ không phải một nhân vật chỉ tồn tại trong những bức ảnh lịch sử. Ông từng có một gia đình, từng có ngày cưới, từng có những dự định riêng và có một người vợ đang chờ đợi.

Chiến tranh đã chấm dứt những dự định ấy. Đó là một trong những mất mát lớn nhất của chiến tranh: không chỉ lấy đi mạng sống của những người lính mà còn lấy đi tương lai của những gia đình ở lại.

Vì thế, khi kể về Nguyễn Văn Trỗi, bên cạnh lòng khâm phục, chúng ta cũng cần có sự trân trọng đối với những người thân của ông và hàng triệu gia đình đã phải chịu mất mát trong chiến tranh.

Vì sao hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi sống mãi?

Sau khi hy sinh, tên Nguyễn Văn Trỗi được đặt cho nhiều đường phố, trường học và công trình. Cây cầu Công Lý – nơi gắn với nhiệm vụ cuối cùng của ông – về sau được mang tên Nguyễn Văn Trỗi. Câu chuyện về ông được đưa vào sách, phim, âm nhạc và các hoạt động giáo dục truyền thống.

Những hình ảnh ông trước pháp trường được lưu giữ trong nhiều bảo tàng và bộ sưu tập tư liệu. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng giới thiệu hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi trước giờ xử bắn cùng những kỷ vật liên quan đến ông.

Tên tuổi của Nguyễn Văn Trỗi đặc biệt gắn với thanh niên. Ông hy sinh ở tuổi 24, đúng độ tuổi mà ngày nay nhiều người trẻ đang học tập, lập nghiệp và xây dựng gia đình.

Chính khoảng cách ấy khiến câu chuyện có sức lay động. Khi một người trẻ hôm nay nghĩ về tuổi 24 của mình và nhìn lại tuổi 24 của Nguyễn Văn Trỗi, họ có thể nhận ra sự khác biệt rất lớn giữa hai thời đại.

Bài học từ chín phút cuối đời

Câu chuyện Nguyễn Văn Trỗi không phải là câu chuyện để thế hệ hôm nay mong muốn được sống trong chiến tranh. Ngược lại, điều quan trọng nhất là hiểu rằng một người trẻ đã phải đánh đổi cả cuộc đời vì hoàn cảnh lịch sử của đất nước.

Những phút cuối của ông nhắc đến giá trị của lòng kiên định. Khi bị bắt, ông không thay đổi lập trường; khi đứng trước cái chết, ông vẫn giữ thái độ mà ông tin là đúng.

Ngày nay, sự kiên định có thể được thể hiện bằng những việc khác: dám bảo vệ điều đúng, không gian dối, không bỏ cuộc khi gặp khó khăn và có trách nhiệm với cộng đồng.

Nguyễn Văn Trỗi qua đời năm 1964, nhưng hình ảnh của ông tiếp tục xuất hiện trong những câu chuyện giáo dục truyền thống cho thanh niên. Đó là minh chứng cho việc một cuộc đời ngắn ngủi vẫn có thể để lại ảnh hưởng rất lâu dài.

Hai mươi bốn tuổi, Nguyễn Văn Trỗi đi đến chín phút cuối cùng của cuộc đời với tư thế của một người tin vào con đường mình đã lựa chọn. Hơn sáu mươi năm sau, điều còn lại không chỉ là một cái tên trong sách lịch sử, mà là lời nhắc nhở về giá trị của lý tưởng, lòng dũng cảm và khát vọng sống có trách nhiệm với đất nước.