NGUYỄN VĂN TRỖI: LỜI HẸN SAU SONG SẮT VÀ CUỘC GẶP KHÔNG THÀNH

Nguyễn Văn Trỗi đã gửi trả vợ chiếc khăn tay chị thêu cho anh trong những ngày bị giam ở Chí Hòa. Theo tư liệu Bảo tàng Lịch sử quốc gia, anh đọc, thuộc những câu thơ trên khăn rồi gửi lại, vì nếu hy sinh, anh sẽ không giữ được kỷ vật. Chiếc khăn đi qua song sắt để động viên người chồng, rồi trở về với người vợ. Trong hành trình ngắn ấy có cả một hy vọng đoàn tụ và sự chuẩn bị cho điều đau đớn nhất.

Trước đó, ngày 21-4-1964, Nguyễn Văn Trỗi và Phan Thị Quyên làm lễ cưới. Chưa đầy ba tuần sau, tối 9-5, anh bị bắt khi thực hiện nhiệm vụ tại cầu Công Lý, Sài Gòn. Kế hoạch nhằm đánh vào phái đoàn Mỹ do Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara dẫn đầu đã bị phát hiện. Với đôi vợ chồng trẻ, cuộc sống chung vừa bắt đầu đã bị cắt ngang. Những ngày được ở bên nhau nhường chỗ cho thời gian giam giữ, những lần tìm tin, xin phép thăm nuôi và chờ đợi.

Khi kết hôn, chị Quyên chưa biết chồng là chiến sĩ biệt động. Báo Công an nhân dân ghi lại lời chị: đến lúc anh bị bắt, rồi chính chị cũng bị giam, chị mới hiểu anh hoạt động cách mạng. Sự chia cách vì thế còn là lúc người vợ hiểu thêm một phần cuộc đời chồng mà trước đó anh phải giữ kín. Tình nghĩa vợ chồng đi vào thử thách từ rất sớm. Người chị thương vẫn là anh Trỗi, nhưng phía sau công việc thường ngày còn có trách nhiệm với đồng đội và cuộc đấu tranh.

Trong tay đối phương, Nguyễn Văn Trỗi phải chịu tra tấn và đối diện những cuộc hỏi cung. Tài liệu tuyên truyền kỷ niệm năm mươi năm ngày anh hy sinh, đăng trên cổng thông tin Trường Cao đẳng Cảnh sát nhân dân I, ghi rõ: anh không khai, nhận trách nhiệm về mình để bảo vệ đồng đội. Khi bị giam, anh vẫn tìm cách vượt ngục để tiếp tục hoạt động. Bản án tử hình sau đó đặt cuộc đấu tranh vào một giới hạn nghiệt ngã: người tù biết sinh mạng mình đang bị đe dọa, nhưng vẫn giữ kín cơ sở cách mạng.

Những trang “Sống như anh”, do Phan Thị Quyên kể và Trần Đình Vân viết, đưa người đọc đến một lần thăm gặp tại Chí Hòa. Người bạn tù phải dìu Trỗi xuống gặp vợ. Khi chị đến, anh ngồi thẳng người lên; chị không ngăn được nước mắt. Trong lời kể ấy, ta thấy người chiến sĩ giữa một hoàn cảnh rất đỗi con người: thân thể suy yếu, người vợ đau khổ, cuộc gặp luôn có người canh giữ. Sự bất khuất không làm mất đi những tổn thương mà cả hai đang chịu đựng.

Chị Quyên định bóc cam cho chồng, anh giữ tay chị lại để dành thời gian căn dặn. Theo hồi ức, anh vẫn hy vọng thoát khỏi nhà giam, đồng thời muốn chị tiếp tục hoạt động nếu hai người phải xa nhau. Đến lúc hết giờ, chị hỏi: “Em có còn được gặp anh lần nữa không?”. Anh đáp: “Chắc là được gặp lần nữa. Em cứ tin như thế.” Cuộc gặp khép lại bằng lời động viên ấy. Người đang bị kết án còn cố giữ cho người thân một chỗ dựa để bước qua những ngày phía trước.

Chiếc khăn tay chị thêu mang theo ước mong anh bình an, đất nước thống nhất và vợ chồng được đoàn tụ. Nhưng anh gửi nó trở lại. Hành động ấy khiến kỷ vật có sức nặng hơn một món quà tình yêu. Anh đã nghĩ đến khả năng mình không trở về, và muốn người ở lại giữ được một phần gắn bó của hai người. Điều còn lại hôm nay là chiếc khăn thật, được bảo tàng gìn giữ, giúp câu chuyện tù đày không chỉ tồn tại trong những lời kể về cái chết.

Sáng 15-10-1964, chị Quyên đến Chí Hòa thăm chồng. Trong cuộc phỏng vấn Báo Thanh Niên năm 2014, chị nhắc đến giấy thăm nuôi ghi đúng ngày ấy. Quân cảnh không cho gặp, bảo chị quay lại vào buổi chiều. Ra nơi gửi xe, chị mới được người giữ xe báo rằng anh sắp bị xử tử. Chị tìm cách trở vào nhưng không được gặp chồng. Một người đến với giấy thăm nuôi, còn người mình muốn thăm đang bị đưa ra pháp trường: sự trớ trêu ấy đã đủ nói hết nỗi đau của buổi sáng.

Nguyễn Văn Trỗi bị xử bắn tại Chí Hòa ngày 15-10-1964. Tư liệu chính thức ghi lại việc anh phản đối bịt mắt, tiếp tục lên tiếng trước giờ hành quyết. Cuộc giam giữ đã chấm dứt bằng cái chết, nhưng không buộc được anh từ bỏ lập trường. Đọc lại những ngày ấy, ta hiểu khí tiết còn nằm trong việc bảo vệ đồng đội, trong lời căn dặn người vợ trẻ, trong sự bình tĩnh thu xếp một kỷ vật. Chiếc khăn đã trở về; người nhận khăn không còn được đón chồng. Với thế hệ hôm nay, ký ức ấy nhắc rằng phía sau mỗi tên đường, mỗi tượng đài là một con người đã yêu thương và từng mong được sống một đời bình thường.