NGUYỄN VĂN TRỖI – MƯỜI CHÍN NGÀY HẠNH PHÚC VÀ MỘT LÝ TƯỞNG KHÔNG TẮT

Có những câu chuyện về người anh hùng được lưu giữ qua những chiến công. Cũng có những câu chuyện bắt đầu từ một tấm ảnh cưới, một lời kể của người vợ và những ngày hạnh phúc quá đỗi ngắn ngủi. Với anh hùng liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi, cả hai phần đời ấy đã hòa vào nhau, để lại một ký ức vừa lớn lao, vừa gần gũi.

BỨC ẢNH CƯỚI VÀ MƯỜI CHÍN NGÀY BÊN NHAU

Nhìn tấm ảnh cưới đen trắng của Nguyễn Văn Trỗi và Phan Thị Quyên, người xem bắt gặp hai gương mặt trẻ bên nhau. Đó là một khoảnh khắc đời thường, giản dị như biết bao tấm ảnh gia đình khác. Thế nhưng, phía sau tấm ảnh ấy là câu chuyện về một cuộc hôn nhân chỉ có mười chín ngày chung sống trước khi người chồng bị bắt.

Ngày 21 tháng 4 năm 1964, anh Trỗi kết hôn với chị Phan Thị Quyên. Đến đêm 9 tháng 5 cùng năm, anh bị bắt trong lúc thực hiện nhiệm vụ cách mạng. Hạnh phúc vừa bắt đầu đã phải đối diện với cuộc chia xa không ai mong muốn.

Trong cuộc phỏng vấn đăng trên Báo Thanh Niên ngày 14 tháng 10 năm 2014, bà Phan Thị Quyên nhắc lại nhiều kỷ niệm về chồng. Bà nhớ anh là người sống mạnh mẽ, kín đáo, suy nghĩ sâu sắc và đặc biệt coi trọng sự thật. Theo lời bà, anh “rất ghét nói dối”.

Bà còn kể một chuyện nhỏ: sau ngày lĩnh lương, bà cùng đồng nghiệp đi ăn rồi mua ít vải để may đồ cho chồng. Thấy vợ về muộn, anh hỏi để nghe bà tự kể lại. Trong trí nhớ của bà, đó là một kỷ niệm về tính ngay thẳng mà anh luôn đề cao.

Điều khiến câu chuyện xúc động không chỉ là con số mười chín ngày. Đó còn là hình ảnh một người thanh niên có những quan tâm rất đời thường, có gia đình để yêu thương, có tương lai để hy vọng, nhưng đã phải đi qua những lựa chọn khắc nghiệt của thời chiến.

NGƯỜI THỢ ĐIỆN TỪ XỨ QUẢNG

Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 1 tháng 2 năm 1940 tại làng Thanh Quýt, vùng Điện Bàn, Quảng Nam theo địa danh lịch sử. Tuổi thơ anh gắn với những khó khăn của một gia đình lao động.

Năm 1956, anh vào Sài Gòn, vừa làm thuê kiếm sống vừa học nghề điện, sau đó trở thành công nhân tại Nhà máy điện Chợ Quán. Trước khi tên tuổi được cả nước biết đến, anh đã có một cuộc đời của người lao động bình thường, cần mẫn với công việc mỗi ngày.

Theo hồ sơ nhân vật của Thông tấn xã Việt Nam, năm 1963, anh trở thành chiến sĩ biệt động Sài Gòn. Từ công việc của một người thợ điện, anh bước vào hoạt động cách mạng trong hoàn cảnh đất nước còn chia cắt và chiến tranh diễn ra ác liệt.

Nhìn lại chặng đường ấy, tôi nhận ra một điều giản dị: người anh hùng không nhất thiết xuất hiện từ những điều phi thường. Có khi họ bắt đầu từ một nghề nghiệp rất đỗi quen thuộc, từ ý thức trách nhiệm và từ quyết định dấn thân khi đất nước cần.

CẦU CÔNG LÝ VÀ THỬ THÁCH CỦA NGƯỜI THANH NIÊN HAI MƯƠI BỐN TUỔI

Ngày 2 tháng 5 năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi nhận nhiệm vụ cùng lực lượng biệt động thực hiện kế hoạch đặt mìn tại cầu Công Lý ở Sài Gòn, nhằm tấn công phái đoàn quân sự, chính trị của Hoa Kỳ do Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara dẫn đầu khi đoàn dự kiến đi qua khu vực này.

Kế hoạch không thành. Đêm 9 tháng 5 năm 1964, anh bị bắt. Trong những tháng bị giam giữ, anh phải đối diện với sự thẩm vấn và áp lực nặng nề. Ngày 10 tháng 8 năm 1964, anh bị tòa án quân sự của chính quyền Sài Gòn kết án tử hình.

Sự kiện ấy trở thành một trong những dấu mốc được nhiều tư liệu lịch sử nhắc lại khi nói đến phong trào đấu tranh ở đô thị miền Nam. Nhưng bên cạnh những ngày tháng và sự kiện lớn, câu chuyện đời anh còn gắn với nỗi chờ đợi của một người vợ trẻ ở bên ngoài nhà lao.

CUỘC HẸN THĂM NUÔI KHÔNG THÀNH

Trong ký ức được bà Phan Thị Quyên kể lại với Báo Thanh Niên, ngày 15 tháng 10 năm 1964 cũng là ngày bà nhận được giấy thăm nuôi chồng. Bà đến Khám Chí Hòa với mong muốn được gặp anh, nhưng không được vào. Chỉ sau đó, bà mới biết việc xử bắn đã được tổ chức trong ngày.

Cũng trong ngày 15 tháng 10 năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi hy sinh tại Khám Chí Hòa, khi mới hai mươi bốn tuổi. Theo hồ sơ của Thông tấn xã Việt Nam, trước lúc hy sinh, anh đã hô vang những lời khẳng định tình yêu Tổ quốc, trong đó có câu: “Hãy nhớ lấy lời tôi!”.

Một cuộc gặp không thành, một tấm ảnh cưới còn lại, mười chín ngày chung sống và một cuộc đời chỉ vừa hai mươi bốn tuổi. Những chi tiết ấy khiến lịch sử hiện lên không chỉ qua các mốc thời gian mà còn qua những mất mát rất thật của con người.

Sau khi anh hy sinh, tên Nguyễn Văn Trỗi được đặt cho cây cầu vốn mang tên Công Lý. Tên anh cũng tiếp tục được nhắc nhớ trong các hoạt động tri ân và giáo dục truyền thống. Từ năm 1982, ngày 15 tháng 10 được Thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh chọn làm ngày truyền thống thanh niên công nhân thành phố.

NGỌN LỬA ĐỂ LẠI CHO NHỮNG NGƯỜI ĐANG SỐNG

Là một giáo viên, tôi luôn mong học sinh được tiếp cận lịch sử không chỉ bằng những con số cần ghi nhớ, mà còn bằng câu chuyện về con người. Khi nghe về Nguyễn Văn Trỗi, các em có thể biết một người anh hùng cũng từng là người thợ trẻ, từng yêu thương và chăm lo cho gia đình, từng có những niềm vui bình thường như bao người khác.

Chi tiết bà Quyên nhớ về tính trung thực của chồng khiến tôi đặc biệt suy nghĩ. Giữa bao câu chuyện lớn lao về lòng dũng cảm, một phẩm chất giản dị như sống thật thà vẫn có sức lay động. Với học sinh hôm nay, sự trung thực trong lời nói, tinh thần trách nhiệm trong học tập và lòng biết ơn đối với người đi trước chính là những điều có thể bắt đầu thực hiện ngay từ hôm nay.

Thế hệ trẻ hôm nay không phải bước qua những ngày chiến tranh như anh Trỗi. Nhưng mỗi người vẫn có thể tiếp nối một phần tinh thần của anh: biết trân trọng hòa bình, nghiêm túc với việc mình làm, không thờ ơ trước khó khăn của cộng đồng và sống có ích cho quê hương, đất nước.

Có lẽ, điều còn lại sau một câu chuyện thời hoa lửa không chỉ là sự ngưỡng mộ đối với quá khứ. Đó còn là câu hỏi mỗi chúng ta tự đặt ra cho bản thân: mình sẽ sống như thế nào để xứng đáng với những người đã hy sinh?

Mười chín ngày hạnh phúc đã khép lại quá sớm. Nhưng ký ức về Nguyễn Văn Trỗi, từ tấm ảnh cưới bình dị đến tinh thần bất khuất trước giờ hy sinh, vẫn có thể truyền cho những thế hệ hôm nay một ngọn lửa của sự chân thành, trách nhiệm và tình yêu Tổ quốc.

TƯ LIỆU THAM KHẢO

• Thông tấn xã Việt Nam – Hồ sơ nhân vật Nguyễn Văn Trỗi

• Báo Thanh Niên – Vợ anh hùng liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi: “Anh là người rất ghét nói dối” (14/10/2014)

• Báo Điện tử Chính phủ – Kỷ niệm 50 năm ngày Anh hùng liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi hy sinh (14/10/2014)