Nguyễn Văn Trỗi – mười phút ở pháp trường
Sáng 15/10/1964, tại sân sau nhà lao Chí Hòa, Nguyễn Văn Trỗi bước ra pháp trường. Anh mới 24 tuổi.
Phía trước là những người lính thi hành án. Phía sau là một tuổi trẻ chưa kịp sống hết. Một người thợ điện, một người chồng trẻ, một người chiến sĩ cách mạng – tất cả những điều ấy dường như được gom lại trong vài phút cuối cùng của cuộc đời.
Nguyễn Văn Trỗi không còn nhiều thời gian. Nhưng anh vẫn bình tĩnh.
Trước pháp trường, anh hùng liệt sĩ Nguyễn Văn Trỗi đã hiên ngang từ chối bịt mắt và hô vang các khẩu hiệu: "Hồ Chí Minh muôn năm!", "Việt Nam muôn năm!", và "Đả đảo đế quốc Mỹ!". Anh khẳng định: "Tôi không có tội, kẻ có tội là bọn Mỹ cướp nước và lũ bán nước". Những lời nói của người thanh niên 24 tuổi hôm ấy đã vượt khỏi hàng rào pháp trường, trở thành một phần ký ức của một thế hệ.
Nhưng trước khi đứng trước họng súng, Nguyễn Văn Trỗi chỉ là một người thợ trẻ. Anh sinh năm 1940 tại Điện Bàn, Quảng Nam, trong một gia đình lao động. Lớn lên giữa những năm đất nước chiến tranh, Trỗi làm nghề thợ điện. Công việc đưa anh đến với những công trường, những con đường và cuộc sống của người lao động miền Nam.
Năm 1963, anh tham gia lực lượng biệt động cách mạng. Tuổi trẻ của Trỗi từ đó bước sang một con đường khác. Anh nhận nhiệm vụ đặt mìn trên cầu Công Lý, nhằm vào đoàn xe chở phái đoàn quân sự Mỹ do Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara dẫn đầu khi họ từ sân bay Tân Sơn Nhất vào trung tâm Sài Gòn.
Kế hoạch không thành. Ngày 9/5/1964, Nguyễn Văn Trỗi bị bắt. Những tháng ngày sau đó là những cuộc hỏi cung và tra tấn. Nhưng người thanh niên ấy không khai báo.
Có một chi tiết thường được nhắc đến khi nói về Nguyễn Văn Trỗi: trong những ngày bị giam giữ, điều anh đau đáu không chỉ là số phận của mình, mà còn là người vợ trẻ – Phan Thị Quyên. Hai người kết hôn chưa lâu trước khi Trỗi bị bắt. Chiến tranh đã cắt ngang một cuộc hôn nhân còn rất mới.
Ngày 15/10/1964, Nguyễn Văn Trỗi bị đưa ra pháp trường. Anh không được sống đến tuổi ba mươi. Không có một mái nhà lâu dài. Không có những năm tháng bình yên bên người vợ trẻ. Không có cơ hội nhìn thấy một đất nước thống nhất.
Nhưng câu chuyện của Nguyễn Văn Trỗi không dừng lại ở buổi sáng hôm ấy. Tên anh được đặt cho những con đường, trường học, công trình. Câu chuyện về người thợ điện trẻ trở thành biểu tượng của một thế hệ thanh niên miền Nam trong những năm chiến tranh.
Điều khiến người ta nhớ về Trỗi không chỉ là cái chết ở tuổi 24. Mà là cách một người trẻ đối diện với những phút cuối cùng của đời mình. Không né tránh. Không khuất phục. Và không để chiến tranh lấy đi phẩm giá của một con người.
Hơn sáu mươi năm đã trôi qua. Những nơi Nguyễn Văn Trỗi từng sống, từng làm việc, từng chiến đấu đã đổi thay. Pháp trường năm xưa không còn là nơi người ta nghe tiếng súng. Nhưng ở đâu đó, câu chuyện về một người thợ điện trẻ vẫn được kể lại. Một người đã bước ra pháp trường khi tuổi đời còn rất ngắn. Một người đã để lại phía sau người vợ trẻ và một cuộc đời chưa kịp hoàn thành. Và có lẽ chính điều ấy khiến câu chuyện Nguyễn Văn Trỗi vẫn còn sức lay động. Anh không có cơ hội sống một cuộc đời dài nhưng câu chuyện của anh nhắc những người đang sống trong hòa bình biết trân trọng những điều rất đỗi bình thường: một mái nhà, một người thân chờ đợi, một ngày được tự do lựa chọn tương lai. Có những tuổi xuân đã khép lại quá sớm để những thế hệ sau được quyền sống một tuổi xuân dài hơn.
