Nguyễn Văn Trỗi — Người chiến sĩ biệt động Sài Gòn trước giờ hy sinh

Nguyễn Văn Trỗi sinh năm 1940 và hy sinh năm 1964.

Tên tuổi anh gắn với cuộc đấu tranh tại Sài Gòn trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam và đặc biệt với một kế hoạch nhằm vào đoàn quan chức cấp cao của chính quyền Mỹ.

Năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi hoạt động trong lực lượng biệt động tại Sài Gòn.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, tháng 5 năm 1964, khi có tin Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert McNamara sẽ đến Sài Gòn, Nguyễn Văn Trỗi xin được thực hiện nhiệm vụ nhằm vào đoàn quan chức này.

Kế hoạch được tổ chức tại cầu Công Lý, nơi đoàn xe dự kiến đi qua.

Nguyễn Văn Trỗi cùng đồng đội tiến hành chuẩn bị mìn.

Nhưng kế hoạch không diễn ra như dự kiến.

Anh bị bắt trước khi có thể thực hiện nhiệm vụ.

Sau khi bị bắt, Nguyễn Văn Trỗi bị chính quyền Việt Nam Cộng hòa xét xử.

Anh bị kết án tử hình.

Ngày 15 tháng 10 năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi bị xử bắn tại khám Chí Hòa.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia lưu giữ nhiều tư liệu và kỷ vật liên quan đến anh, trong đó có những hiện vật gắn với cuộc đời hoạt động của người chiến sĩ biệt động.

Những phút cuối của Nguyễn Văn Trỗi trở thành phần nổi tiếng nhất trong câu chuyện về anh.

Các tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi rằng trước giờ xử bắn, anh không chấp nhận bịt mắt và hô vang những khẩu hiệu đấu tranh.

Những hình ảnh về anh trước pháp trường sau đó được phổ biến rộng rãi.

Nguyễn Văn Trỗi trở thành biểu tượng của thanh niên Việt Nam trong cuộc chiến tranh chống Mỹ.

Nhưng để hiểu câu chuyện của anh, cần đặt nó trong bối cảnh năm 1964.

Đó là thời kỳ chiến tranh ở miền Nam ngày càng căng thẳng.

Các lực lượng vũ trang hoạt động tại đô thị phải đối mặt với hệ thống kiểm soát và an ninh dày đặc.

Hoạt động biệt động Sài Gòn vì thế chứa đựng mức độ nguy hiểm rất cao.

Một người hoạt động bí mật nếu bị phát hiện có thể bị bắt, tra khảo hoặc xử tử.

Nguyễn Văn Trỗi đã tham gia vào một hoạt động như vậy.

Điều đáng chú ý là anh không phải một vị tướng hay một nhà lãnh đạo chính trị.

Anh là một người thợ điện, một thanh niên tham gia lực lượng biệt động.

Cuộc đời của anh ngắn ngủi.

Nhưng sau khi hy sinh, tên tuổi Nguyễn Văn Trỗi lan rộng.

Các kỷ vật của anh được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, trong đó có những hiện vật giúp người đời sau hình dung một phần cuộc sống của anh.

Câu chuyện Nguyễn Văn Trỗi cũng trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm văn học, âm nhạc và điện ảnh.

Tuy nhiên, giống như trường hợp Võ Thị Sáu, cần phân biệt giữa tư liệu lịch sử và hình tượng nghệ thuật.

Những câu thoại trong phim hoặc những lời kể văn học không thể tự động được coi là lời nói nguyên văn của nhân vật lịch sử.

Những dữ kiện có thể xác định rõ là: Nguyễn Văn Trỗi tham gia lực lượng biệt động Sài Gòn; năm 1964 anh nhận nhiệm vụ liên quan đến kế hoạch đánh đoàn quan chức Mỹ tại cầu Công Lý; kế hoạch bị phát hiện trước khi thực hiện; anh bị bắt, bị kết án tử hình và bị xử bắn ngày 15 tháng 10 năm 1964.

Sau khi hy sinh, Nguyễn Văn Trỗi được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Tên anh được đặt cho nhiều đường phố, trường học và công trình công cộng.

Cây cầu Công Lý ở Thành phố Hồ Chí Minh cũng từng mang tên Nguyễn Văn Trỗi.

Câu chuyện của anh vì vậy đã vượt khỏi phạm vi một vụ án hay một trận đánh cụ thể.

Nó trở thành một phần của ký ức về thế hệ thanh niên Việt Nam trong chiến tranh.

Nguyễn Văn Trỗi hy sinh ở tuổi 24.

Anh không sống đến ngày đất nước thống nhất.

Nhưng tên tuổi anh được giữ lại trong lịch sử như một người thanh niên đã tham gia cuộc đấu tranh trong một thời kỳ đặc biệt khốc liệt và đã đối mặt với cái chết mà không từ bỏ lập trường của mình.