Nguyễn Văn Trỗi trước giờ hi sinh
Câu chuyện: Nguyễn Văn Trỗi trước giờ hi sinh – lời kể của bà Phan Thị Quyên
Nguyễn Văn Trỗi (1940–1964) là chiến sĩ biệt động Sài Gòn, người thực hiện nhiệm vụ đặt mìn nhằm ám sát Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert McNamara. Sau khi bị bắt, anh bị chính quyền Sài Gòn xử bắn tại pháp trường Chí Hòa. Câu chuyện về những ngày cuối của Nguyễn Văn Trỗi được kể lại qua nhân chứng lịch sử cụ thể là bà Phan Thị Quyên – vợ chưa cưới của anh, người đã trực tiếp gặp anh trong tù trước giờ hi sinh.
Theo lời bà Phan Thị Quyên, bà và Nguyễn Văn Trỗi quen nhau trong hoàn cảnh rất giản dị. Anh là người ít nói, sống chân thành và có ý thức chính trị rõ ràng. Khi nhận nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm, Nguyễn Văn Trỗi không hề nói với bà, bởi anh hiểu rằng nếu thất bại, người ở lại sẽ phải chịu đau khổ rất nhiều.
Sau khi Nguyễn Văn Trỗi bị bắt, bà Phan Thị Quyên tìm mọi cách xin được vào thăm anh trong nhà lao Chí Hòa. Bà kể rằng lần gặp ấy chỉ kéo dài trong thời gian rất ngắn, dưới sự giám sát chặt chẽ của lính canh. Nguyễn Văn Trỗi gầy đi nhiều, trên người còn dấu vết tra tấn, nhưng ánh mắt vẫn rất bình thản.
Điều khiến bà Quyên nhớ mãi là thái độ của anh trong cuộc gặp. Nguyễn Văn Trỗi không than vãn, cũng không nói về những đau đớn mình đã chịu. Anh chỉ hỏi thăm gia đình, hỏi bà có khỏe không, có bị liên lụy gì không. Theo bà Quyên, chính sự điềm tĩnh ấy khiến bà vừa đau xót vừa khâm phục.
Trong giây phút ngắn ngủi đó, Nguyễn Văn Trỗi nói với bà một câu mà bà nhớ suốt đời:
“Anh không tiếc đời mình. Nếu còn sống, anh cũng chỉ làm như thế thôi.”
Theo lời bà Phan Thị Quyên, trước khi chia tay, Nguyễn Văn Trỗi dặn bà phải tiếp tục sống, tiếp tục tin vào thắng lợi của cách mạng. Anh không cho phép bà khóc nhiều, bởi anh cho rằng nước mắt lúc này không giúp được gì cho đất nước. Đối với bà, đó là khoảnh khắc đau đớn nhất, nhưng cũng là khoảnh khắc bà hiểu rõ vì sao anh sẵn sàng chấp nhận cái chết.
Ngày 15 tháng 10 năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi bị đưa ra pháp trường. Bà Phan Thị Quyên không được chứng kiến trực tiếp giây phút ấy, nhưng bà đã nghe lại đầy đủ từ những người có mặt. Nguyễn Văn Trỗi kiên quyết không cho bịt mắt, lớn tiếng hô khẩu hiệu phản đối đế quốc Mỹ và kêu gọi nhân dân Việt Nam tiếp tục đấu tranh cho độc lập, tự do.
Khi nghe tin anh hi sinh, bà Quyên kể rằng mình gần như gục ngã. Nhưng nhớ lại lời dặn của anh, bà cố gắng đứng lên, tiếp tục hoạt động cách mạng. Với bà, sống tiếp không chỉ là nghĩa vụ với bản thân, mà còn là cách để giữ trọn lời hứa với người đã ngã xuống.
Nhiều năm sau chiến tranh, bà Phan Thị Quyên nhiều lần kể lại câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi cho thế hệ trẻ. Bà không kể để tôn vinh nỗi đau cá nhân, mà để nhấn mạnh rằng Nguyễn Văn Trỗi là một con người rất bình thường, nhưng đã đưa ra một lựa chọn phi thường trong hoàn cảnh lịch sử đặc biệt.
Qua lời kể của bà Phan Thị Quyên – nhân chứng lịch sử trực tiếp, Nguyễn Văn Trỗi hiện lên không chỉ là một anh hùng trong sách giáo khoa, mà là một người chồng, người yêu, một thanh niên trẻ đầy tình cảm nhưng sẵn sàng hi sinh vì lý tưởng lớn. Câu chuyện ấy cho thấy chiến tranh không chỉ cướp đi sinh mạng, mà còn đặt con người trước những lựa chọn nghiệt ngã, nơi lòng yêu nước và tình riêng buộc phải tạm gác lại.
Câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi nhắc nhở thế hệ sau rằng độc lập hôm nay được xây dựng từ những hi sinh rất thật, rất người. Và chính những nhân chứng như bà Phan Thị Quyên đã giúp lịch sử được lưu giữ không phải bằng những dòng chữ khô khan, mà bằng ký ức sống động của con người từng đi qua chiến tranh.
