Nguyễn Văn Trỗi - Từ người thợ điện Chợ Quán đến dấu son lịch sử

Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 1/2/1940, quê tại Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Năm 1956, anh vào Sài Gòn làm công nhân tại Nhà máy điện Chợ Quán. Trong quá trình sinh sống và lao động, anh tham gia tổ chức biệt động thành thuộc Đại đội Quyết tử 65, cánh Tây Nam Sài Gòn. Đến năm 1963, anh trở thành chiến sĩ biệt động hoạt động tại Sài Gòn.

Ngày 2/5/1964, Nguyễn Văn Trỗi nhận nhiệm vụ đặt mìn tại cầu Công Lý, nay là cầu Nguyễn Văn Trỗi, nhằm vào phái đoàn quân sự, chính trị cấp cao của Chính phủ Mỹ do Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara dẫn đầu. Trong khi thực hiện nhiệm vụ, anh bị bắt lúc 22 giờ ngày 9/5/1964.

Ngày 10/8/1964, Nguyễn Văn Trỗi bị đưa ra Tòa án Quân sự và kết án tử hình. Trong thời gian bị giam tại nhà lao Chí Hòa, anh viết thư gửi người vợ là Phan Thị Quyên và người thân. Những bức thư này về sau trở thành một phần trong nhóm kỷ vật được bảo quản tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Ngày 15/10/1964, lúc 9 giờ 45 phút, Nguyễn Văn Trỗi bị xử bắn tại vườn rau nhà lao Chí Hòa, Sài Gòn, khi mới 24 tuổi. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Thông tấn xã Việt Nam, trước khi hy sinh, anh đã hô những lời phản đối chính quyền đương thời và khẳng định niềm tin của mình. Ngày 17/10/1964, anh được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Mười hai kỷ vật lưu giữ câu chuyện về người chiến sĩ

Bên cạnh các tài liệu ghi lại quá trình hoạt động cách mạng và sự kiện hy sinh, những hiện vật gắn với đời sống riêng của Nguyễn Văn Trỗi cung cấp thêm tư liệu về con người anh ngoài chiến trường.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, nhóm kỷ vật của Nguyễn Văn Trỗi hiện gồm 12 hiện vật: một cây đàn mandolin, một chiếc khăn tay do Phan Thị Quyên thêu tặng chồng trong thời gian anh bị giam giữ và 10 bức thư anh viết từ nhà lao gửi cho vợ và người thân.

Trong đó, 11 hiện vật gồm chiếc khăn tay và 10 bức thư được chuyển giao cho bảo tàng vào năm 1965. Sau khi Nguyễn Văn Trỗi hy sinh, Phan Thị Quyên đã giao những kỷ vật này cho đồng chí Tư Lâm, người phụ trách Ban Tuyên huấn của vùng giải phóng. Đồng chí Tư Lâm nhờ nhà thơ Bảo Định Giang chuyển chúng ra miền Bắc để trao tặng Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, tiền thân của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia hiện nay. Phó Giám đốc bảo tàng Trần Văn Trinh trực tiếp tiếp nhận số hiện vật này.

Chiếc khăn tay có thêu bốn câu thơ, thể hiện lời nhắn gửi và mong ước của người vợ trong thời gian chồng bị giam giữ:

“Dù cho sóng gió bão bùng
Lòng em vẫn giữ thủy chung vẹn toàn
Cầu mong anh được bình an
Nước nhà thống nhất, vinh quang anh về”

Theo tư liệu của bảo tàng, sau khi nhận chiếc khăn, Nguyễn Văn Trỗi đã học thuộc những câu thơ rồi gửi trả lại cho vợ, vì nghĩ rằng nếu mình hy sinh thì chị sẽ không giữ được kỷ vật ấy.

Một hiện vật khác là cây đàn mandolin Nguyễn Văn Trỗi sử dụng từ thời thanh niên. Sau sự kiện cầu Công Lý, cây đàn bị hư hỏng khi nhà anh bị khám xét. Phan Thị Quyên đã gửi cây đàn lên căn cứ; từ đây, hiện vật được chuyển ra miền Bắc thông qua phái đoàn đại diện thường trực của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Tháng 10/1967, cây đàn được trao tặng Bảo tàng Cách mạng Việt Nam. Ngày 14/10/1967, bảo tàng tiếp nhận hiện vật và sau đó đề nghị Xưởng Nhạc cụ Việt Nam tu sửa. Công việc phục dựng hoàn thành ngày 19/12/1967.

Như vậy, nhóm 12 kỷ vật không chỉ gồm những vật dụng cá nhân mà còn ghi lại một hành trình bảo quản tư liệu qua nhiều người, nhiều địa điểm và những năm tháng chiến tranh. Các bức thư, chiếc khăn tay và cây đàn hiện được giới thiệu trong tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia như những hiện vật gắn với cuộc đời Nguyễn Văn Trỗi và Phan Thị Quyên.

Các dấu mốc sau khi Nguyễn Văn Trỗi hy sinh

Ngày 17/10/1964, Nguyễn Văn Trỗi được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Năm 1982, Ban Chấp hành Thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh quyết định lấy ngày 15/10 làm Ngày truyền thống thanh niên công nhân Thành phố Hồ Chí Minh. Năm 1995, Nguyễn Văn Trỗi được ghi nhận danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân theo hồ sơ nhân vật của Thông tấn xã Việt Nam. Năm 2008, Thành Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh khởi xướng Giải thưởng Nguyễn Văn Trỗi nhằm tôn vinh những điển hình thanh niên công nhân trẻ có thành tích nổi bật trong lao động, sản xuất, dịch vụ, khoa học kỹ thuật và công nghệ.

Ngày 15/4/2018, hài cốt Nguyễn Văn Trỗi được đưa từ Nghĩa trang Văn Giáp về Nghĩa trang Liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh, theo hồ sơ nhân vật của Thông tấn xã Việt Nam.

Cuộc đời Nguyễn Văn Trỗi được ghi lại qua hồ sơ nhân vật, hình ảnh tại pháp trường, những bức thư từ nhà lao và các kỷ vật được bảo tàng lưu giữ. Các tư liệu này cung cấp những thông tin cụ thể về quá trình hoạt động, sự hy sinh và hành trình bảo quản hiện vật lịch sử liên quan đến người chiến sĩ biệt động Sài Gòn.