Nguyễn Văn Trỗi và 9 phút làm nên lịch sử trước cọc bắn Khám Chí Hòa

ANH HÙNG LIỆT SĨ NGUYỄN VĂN TRỖI – NỤ CƯỜI BẤT KHUẤT TRƯỚC GIỜ PHÚT CUỐI CÙNG

Trong những năm tháng khốc liệt của cuộc kháng chiến chống Mỹ, có một người thợ điện trẻ tuổi đã trở thành biểu tượng của lòng quả cảm và khí tiết cách mạng. Đó là Nguyễn Văn Trỗi – người thanh niên quê Quảng Nam, người đã đứng trước pháp trường Chí Hòa với thái độ hiên ngang, không khuất phục trước kẻ thù. Ngày 15 tháng 10 năm 1964, khi mới 24 tuổi, anh bị xử bắn. Hình ảnh người thanh niên ấy trước giờ phút cuối cùng đã trở thành một trong những biểu tượng sâu sắc của tuổi trẻ Việt Nam trong những năm chiến tranh.

Nguyễn Văn Trỗi sinh ngày 1 tháng 2 năm 1940 tại Quảng Nam. Xuất thân trong một gia đình nghèo, tuổi thơ của anh trải qua nhiều khó khăn. Khi trưởng thành, anh vào Sài Gòn làm việc, học nghề điện và trở thành một công nhân. Cuộc sống của một người thợ bình thường ấy đã thay đổi khi anh tham gia hoạt động cách mạng và trở thành chiến sĩ biệt động hoạt động bí mật trong nội thành Sài Gòn – Gia Định. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận anh hoạt động trong tổ chức biệt động vũ trang nội thành thuộc Đại đội Quyết tử 65, cánh Tây Nam Sài Gòn. 

Tháng 5 năm 1964, khi biết một phái đoàn cấp cao của Mỹ do Bộ trưởng Quốc phòng Robert McNamara dẫn đầu sẽ đến Sài Gòn, Nguyễn Văn Trỗi tình nguyện nhận nhiệm vụ đánh phá đoàn xe của đối phương. Địa điểm được lựa chọn là cầu Công Lý, tuyến đường mà phái đoàn dự kiến đi qua trên đường từ sân bay Tân Sơn Nhất vào trung tâm thành phố. Anh cùng đồng đội chuẩn bị mìn và bố trí phương án chiến đấu.

Nhưng kế hoạch chưa kịp thực hiện thì bị phát hiện. Tối 9 tháng 5 năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi bị bắt. Từ một người thợ điện trẻ tuổi, anh trở thành người tù chính trị bị giam giữ tại Khám Chí Hòa. Trong những tháng ngày bị thẩm vấn và xét xử, anh vẫn giữ thái độ kiên cường, không khuất phục trước sức ép của kẻ thù.

Chính quyền Việt Nam Cộng hòa kết án tử hình Nguyễn Văn Trỗi. Nhưng câu chuyện về người thanh niên ấy không chỉ dừng lại trong phạm vi một nhà lao. Tin anh sắp bị xử tử đã gây chấn động dư luận quốc tế. Tại Venezuela, lực lượng du kích thuộc FALN đã tiến hành một chiến dịch nhằm cứu Nguyễn Văn Trỗi. Ngày 9 tháng 10 năm 1964, các du kích Venezuela bắt cóc trung tá Mỹ Michael Smolen tại Caracas và yêu cầu trả tự do cho người thanh niên Việt Nam. 

Sự kiện ấy khiến cái tên Nguyễn Văn Trỗi vang lên vượt ra ngoài biên giới Việt Nam. Nhưng cuối cùng, Smolen được thả ngày 12 tháng 10, và chỉ ba ngày sau, chính quyền Sài Gòn vẫn đưa Nguyễn Văn Trỗi ra pháp trường. 

Sáng 15 tháng 10 năm 1964, Nguyễn Văn Trỗi bị đưa ra sân sau nhà lao Chí Hòa để thi hành án. Theo Báo Quân đội nhân dân, anh bị xử bắn lúc 9 giờ 45 phút. Trong những phút cuối cùng của cuộc đời, Nguyễn Văn Trỗi vẫn giữ tư thế hiên ngang. Anh không chấp nhận khuất phục trước kẻ thù và đã hô vang những khẩu hiệu thể hiện lòng yêu nước, niềm tin vào cách mạng và quyết tâm chống đế quốc Mỹ. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng ghi nhận hình ảnh anh không đồng ý bịt mắt, xưng tội và hô vang khẩu hiệu quyết chiến trước khi hy sinh. 

Khoảnh khắc ấy đã trở thành hình ảnh đặc biệt trong lịch sử. Một người thanh niên mới 24 tuổi đứng trước cái chết nhưng không run sợ. Sau lưng anh là những tháng ngày bị giam cầm; trước mặt là pháp trường. Thế nhưng điều người ta nhìn thấy ở Nguyễn Văn Trỗi không phải sự tuyệt vọng mà là sự bình tĩnh và niềm tin vào con đường mình đã lựa chọn.

Anh ngã xuống, nhưng hình ảnh ấy không kết thúc ở pháp trường Chí Hòa.

Câu chuyện về Nguyễn Văn Trỗi tiếp tục được truyền đi trong phong trào đấu tranh của thanh niên Việt Nam và trong phong trào đoàn kết quốc tế ủng hộ Việt Nam. Tại Venezuela, chiến dịch đòi trao đổi để cứu Nguyễn Văn Trỗi đã trở thành một biểu tượng về tình đoàn kết quốc tế đối với cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam. 

Nguyễn Văn Trỗi được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân năm 1995. Tên anh sau này được đặt cho nhiều con đường, trường học và công trình ở Việt Nam. Cây cầu Công Lý – nơi gắn với kế hoạch chiến đấu của anh – cũng mang tên cầu Nguyễn Văn Trỗi, như một cách để lịch sử hiện diện giữa đời sống hôm nay.

Hơn sáu thập kỷ đã trôi qua kể từ ngày Nguyễn Văn Trỗi hy sinh. Những tiếng súng của chiến tranh đã lùi xa, nhưng hình ảnh người thanh niên đứng trước pháp trường vẫn còn đó. Anh không có một cuộc đời dài. Nhưng 24 năm tuổi trẻ của anh đã để lại một câu chuyện dài hơn rất nhiều so với chính cuộc đời mình.

Đó là câu chuyện về một người công nhân trẻ dám lựa chọn con đường đấu tranh, về một người tù không khuất phục trước đòn roi và về một người thanh niên bước đến cái chết với tư thế của người đã đặt niềm tin vào quê hương, đất nước.

Và có lẽ điều khiến hình ảnh Nguyễn Văn Trỗi sống mãi không chỉ là khoảnh khắc anh đứng trước họng súng, mà chính là cách anh đã sống trước khoảnh khắc ấy: một tuổi trẻ có lý tưởng, có lòng dũng cảm và sẵn sàng hy sinh cho điều mình tin là đúng.