NGUYỄN VĂN TRƯƠNG - DANH TƯỚNG THỦY BINH, MỘT TRONG NGŨ HỔ TƯỚNG GIA ĐỊNH

NGUYỄN VĂN TRƯƠNG - DANH TƯỚNG THỦY BINH, MỘT TRONG NGŨ HỔ TƯỚNG GIA ĐỊNH

Năm sinh - mất: 1740 - 1810

Quê quán: Huyện Lễ Dương, phủ Thăng Hoa, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam

Danh hiệu: Ngũ hổ tướng Gia Định, Trung hưng công thần

Nguyễn Văn Trương là một danh tướng nổi bật trong cuộc chiến tranh kéo dài giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn cuối thế kỷ XVIII. Xuất thân từ Quảng Nam, ông từng theo Tây Sơn và được giao chỉ huy thủy binh, sau đó chuyển sang phục vụ Nguyễn Ánh và trở thành một trong những tướng lĩnh có vai trò quan trọng trong quá trình khôi phục thế lực họ Nguyễn. Với tài năng đặc biệt về thủy chiến, ông lập nhiều chiến công ở Gia Định, Quy Nhơn, Phú Xuân và Quảng Bình, nổi bật nhất là trận Thị Nại năm 1801. Sau khi Nguyễn Ánh đánh bại Tây Sơn và lên ngôi Gia Long, Nguyễn Văn Trương tiếp tục được trọng dụng, giữ nhiều chức vụ quan trọng và trở thành một trong những công thần tiêu biểu của buổi đầu triều Nguyễn.

N

guyễn Văn Trương sinh năm 1740 tại huyện Lễ Dương, phủ Thăng Hoa, tỉnh Quảng Nam. Ông xuất thân trong một gia đình nghèo, từ nhỏ phải làm nhiều công việc để giúp đỡ gia đình. Những câu chuyện về tuổi thơ của ông thường nhắc đến việc ông cùng những đứa trẻ chăn trâu chia nhau thành các phe để đánh trận giả, qua đó bộc lộ niềm say mê và năng khiếu quân sự từ rất sớm. Khi trưởng thành, gia đình ông vào Gia Định sinh sống, cũng chính tại vùng đất phương Nam này mà cuộc đời binh nghiệp của Nguyễn Văn Trương bắt đầu gắn chặt với những biến động dữ dội của thời đại.

Năm 1776, khi quân Tây Sơn do Nguyễn Lữ tiến vào Gia Định, Nguyễn Văn Trương xin gia nhập lực lượng Tây Sơn. Nhận thấy ông có năng lực về quân sự và thủy chiến, Nguyễn Lữ giao cho ông chức Chưởng cơ, phụ trách binh thuyền. Đây là giai đoạn Nguyễn Văn Trương đứng ở phía Tây Sơn và trực tiếp tham gia những cuộc giao tranh với lực lượng của Nguyễn Ánh. Trong những năm tiếp theo, chiến trường Gia Định liên tục thay đổi, quân Tây Sơn và quân Nguyễn nhiều lần tranh giành vùng đất này. Nguyễn Văn Trương vì vậy có cơ hội trực tiếp trải qua những trận đánh quyết liệt và tích lũy kinh nghiệm về tổ chức, điều động thủy quân.

Trong một lần truy đuổi Nguyễn Ánh, Nguyễn Văn Trương cùng quân Tây Sơn đã áp sát lực lượng đối phương. Theo truyền thuyết được lưu truyền về sau, khi Nguyễn Ánh đang chạy trốn thì một cây cổ thụ bất ngờ đổ xuống chắn đường, khiến quân Tây Sơn không thể tiếp tục truy kích. Sự việc này được kể lại như một điềm khiến Nguyễn Văn Trương tin rằng Nguyễn Ánh có “thiên mệnh”, từ đó về sau ông quyết định chuyển sang theo phò Nguyễn Ánh. Tuy nhiên, chi tiết về “điềm lạ” thuộc lớp truyền thuyết và không nên xem hoàn toàn như một sự kiện lịch sử đã được kiểm chứng. Điều chắc chắn là Nguyễn Văn Trương về sau trở thành một trong những tướng lĩnh quan trọng của Nguyễn Ánh.

Sau khi chuyển sang phục vụ Nguyễn Ánh, Nguyễn Văn Trương nhanh chóng thể hiện tài năng quân sự, đặc biệt trong lĩnh vực thủy chiến. Ông tham gia nhiều chiến dịch chống Tây Sơn tại vùng Gia Định và miền Trung. Trong những năm cuối thế kỷ XVIII, cuộc chiến giữa hai bên ngày càng quyết liệt, khiến thủy quân giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc vận chuyển quân đội, lương thực và kiểm soát các cửa biển. Nguyễn Văn Trương dần trở thành một trong những tướng thủy quân chủ lực của Nguyễn Ánh. Kinh nghiệm từng chiến đấu trong lực lượng Tây Sơn cũng giúp ông hiểu khá rõ phương thức tổ chức và điểm mạnh của đối phương.

Một trong những chiến công đáng chú ý của Nguyễn Văn Trương diễn ra tại vùng Thị Nại. Năm 1792, Nguyễn Ánh sai Nguyễn Văn Trương cùng Nguyễn Văn Thành và một số sĩ quan phương Tây tiến đánh thủy trại Tây Sơn ở Thị Nại. Quân Nguyễn lợi dụng điều kiện gió thuận để tiến công, đốt phá thủy trại rồi rút về. Tuy chưa phải trận đánh quyết định cuối cùng, cuộc tập kích này cho thấy tầm quan trọng của Nguyễn Văn Trương trong việc phát triển chiến thuật thủy chiến của quân Nguyễn. Thị Nại từ đó tiếp tục trở thành một chiến trường chiến lược trong cuộc đối đầu giữa hai bên.

Đến năm 1801, Nguyễn Văn Trương đóng vai trò nổi bật trong trận Thị Nại lớn, một trong những trận thủy chiến quan trọng nhất của cuộc chiến Nguyễn - Tây Sơn. Quân Nguyễn tổ chức lực lượng tiến công thủy quân Tây Sơn tại đầm Thị Nại, sử dụng hỏa công và phối hợp nhiều mũi tiến công. Theo các nguồn tư liệu, Nguyễn Văn Trương cùng Lê Văn Duyệt được giao chỉ huy lực lượng thủy quân và đã đánh phá mạnh thủy trại Tây Sơn. Chiến thắng này làm suy giảm nghiêm trọng sức mạnh thủy quân Tây Sơn ở khu vực Quy Nhơn, tạo điều kiện để quân Nguyễn chuyển sang thế chủ động và tiến ra phía Bắc.

Sau chiến thắng Thị Nại, Nguyễn Văn Trương tiếp tục tham gia các chiến dịch của Nguyễn Ánh. Năm 1801, quân Nguyễn tiến đánh Phú Xuân và giành được kinh đô của Tây Sơn. Nguyễn Văn Trương là một trong những tướng lĩnh có mặt trong quá trình tiến quân ra miền Trung, góp phần tạo nên chuỗi thắng lợi khiến chính quyền Tây Sơn ngày càng suy yếu. Việc kiểm soát các tuyến đường biển và cửa biển có ý nghĩa đặc biệt đối với quân Nguyễn, bởi lực lượng này có thể vận chuyển quân và lương thực nhanh chóng dọc theo bờ biển. Tài năng thủy chiến của Nguyễn Văn Trương vì vậy đóng vai trò quan trọng trong chiến lược tổng thể của Nguyễn Ánh.

Năm 1802, khi Nguyễn Ánh tiến quân ra Bắc để hoàn thành việc đánh bại Tây Sơn, Nguyễn Văn Trương tiếp tục được giao chỉ huy thủy binh. Tại khu vực cửa biển Nhật Lệ, quân Tây Sơn tổ chức lực lượng thủy quân nhằm phối hợp với bộ binh chống lại quân Nguyễn. Nguyễn Văn Trương điều động thủy binh ra đối chiến và giành thắng lợi, bắt được nhiều thuyền cùng quân nhu của đối phương. Thắng lợi này góp phần làm quân Tây Sơn ở mặt trận Trấn Ninh mất thế phối hợp, tạo điều kiện cho quân Nguyễn tiếp tục tiến lên. Các ghi chép về chiến dịch năm 1802 đều cho thấy Nguyễn Văn Trương là một trong những tướng thủy quân chủ lực của Nguyễn Ánh trong giai đoạn cuối của cuộc chiến.

Sau khi Tây Sơn sụp đổ và Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế năm 1802, Nguyễn Văn Trương tiếp tục được triều đình trọng dụng. Ông được giao nhiều chức vụ quân sự và hành chính quan trọng, thể hiện sự đánh giá cao của Gia Long đối với công lao của vị tướng này. Năm 1805, ông được cử làm Lưu trấn Gia Định, một chức vụ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng vì Gia Định là trung tâm chính trị, kinh tế và quân sự lớn của miền Nam. Trong thời gian cai trị, ông được ghi nhận là người xử lý công việc khá thấu tình đạt lý và được người dân địa phương tin tưởng.

Không chỉ có tài cầm quân, Nguyễn Văn Trương còn được biết đến với tính cách nhân hậu và khoan dung. Một số tư liệu về ông ghi nhận rằng khi xảy ra thiên tai khiến dân chúng thiếu đói, ông từng chủ động mở kho phát chẩn để cứu dân, dù việc tự ý sử dụng kho nhà nước khiến ông bị triều đình khiển trách. Câu chuyện này góp phần tạo nên hình ảnh “phúc tướng” của Nguyễn Văn Trương trong sử liệu và truyền thống dân gian. Đối với ông, việc cai trị không chỉ là duy trì trật tự mà còn phải chăm lo đến đời sống của người dân. Đây cũng là lý do tên tuổi ông không chỉ được nhắc đến trong lịch sử quân sự mà còn trong câu chuyện về cách hành xử của quan lại thời đầu nhà Nguyễn.

Năm 1808, Nguyễn Văn Trương được triệu về kinh, tiếp tục đảm nhận công việc trong triều đình. Hai năm sau, năm 1810, ông qua đời tại Phú Xuân, hưởng thọ 70 tuổi. Sau khi ông mất, triều đình truy tặng ông chức Thái bảo và đưa vào thờ tại miếu Trung hưng công thần. Đến thời Minh Mạng, ông tiếp tục được truy phong Đoan Hùng Quận công và được ghi nhận trong hệ thống thờ phụng các công thần của triều Nguyễn. Con cháu ông cũng tiếp tục phục vụ triều Nguyễn, trong đó Nguyễn Văn Vân giữ chức võ quan cao cấp.

Nguyễn Văn Trương là một trường hợp đặc biệt trong lịch sử quân sự Việt Nam cuối thế kỷ XVIII khi ông từng phục vụ cả Tây Sơn lẫn Nguyễn Ánh. Tuy nhiên, dấu ấn lớn nhất trong sự nghiệp của ông lại thuộc về giai đoạn phục vụ Nguyễn Ánh, đặc biệt là những chiến dịch thủy quân góp phần làm thay đổi cục diện chiến tranh. Từ một người xuất thân nghèo khó, ông vươn lên trở thành một trong những tướng lĩnh hàng đầu của lực lượng Nguyễn và được xếp vào Ngũ hổ tướng Gia Định. Tài năng quân sự, kinh nghiệm chiến trường và khả năng chỉ huy thủy quân đã giúp ông giữ vai trò quan trọng trong những chiến dịch quyết định cuối cùng của cuộc chiến.

Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Văn Trương, điều nổi bật nhất là tài năng quân sự gắn liền với khả năng thích ứng trước những biến động rất lớn của thời đại. Ông từng ở phía Tây Sơn, sau đó chuyển sang Nguyễn Ánh và cuối cùng trở thành một công thần quan trọng trong quá trình thành lập triều Nguyễn. Những chiến thắng tại Thị Nại, Phú Xuân và Nhật Lệ cho thấy vai trò đặc biệt của ông trong thủy chiến và trong việc kiểm soát các tuyến đường biển. Sau chiến tranh, ông tiếp tục dùng kinh nghiệm và quyền lực của mình để quản lý Gia Định và chăm lo đời sống dân chúng. Vì vậy, Nguyễn Văn Trương không chỉ được nhớ đến như một danh tướng mà còn như một vị “phúc tướng” có ảnh hưởng đáng kể trong buổi đầu triều Nguyễn.