Nguyễn Văn Y - Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân

Nguyễn Văn Y, bí danh Năm Trà, sinh năm 1909 tại làng Thạch Bích, xã Bích Hòa, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây, nay thuộc xã Bình Minh, thành phố Hà Nội.

Năm 1927, ông vào Nam hoạt động với vỏ bọc công nhân cạo mủ cao su tại vùng Long Khánh – Đồng Nai. Sau đó, ông về Hóc Môn – Bà Điểm, móc nối với các đảng viên Cộng sản và được phân công hoạt động tại miền Tây Nam Bộ.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, Nguyễn Văn Y đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng và trực tiếp chỉ đạo công tác tình báo, phá nhiều vụ án gián điệp của Pháp và Mỹ. Năm 1948, ông được bổ nhiệm làm Phó Trưởng Ty Công an tỉnh Mỹ Tho, khi Mai Chí Thọ giữ chức Trưởng ty. Năm 1949, ông tổ chức đột kích vào "Khu Quốc gia", sử dụng lực lượng Công an xung phong trá hàng làm nội ứng, qua đó bắt gọn lực lượng tình báo Phòng Nhì Pháp tại Phú Mỹ, thu toàn bộ vũ khí và tài liệu quan trọng.

Sau đó, ông trực tiếp chỉ huy phá vụ án "Ban Địa hình Nam Bộ". Đây là tổ chức được thành lập nhằm xây dựng cơ sở bí mật trong vùng Pháp kiểm soát, thu thập tài liệu và vẽ sơ đồ bố phòng quân sự. Phòng Nhì Pháp đã cài người vào tổ chức này nhằm phá hoại cơ sở cách mạng. Nguyễn Văn Y đã điều tra, phát hiện âm mưu và sử dụng chiến thuật "Rung chà – cá nhảy" để tổ chức phục kích. Kết quả, lực lượng Việt Minh bắt được 20 nhân viên Phòng Nhì cùng nhiều vũ khí, tài liệu và tiền bạc. Tòa án Quân sự đặc biệt sau đó tuyên án tử hình 5 người cầm đầu và phạt tù 6 người khác.

Dưới sự chỉ huy của ông, lực lượng Công an còn bắt sống điệp viên CIA Tô Văn Giác, người được đưa từ Hồng Kông qua Thái Lan và Campuchia về Việt Nam dưới vỏ bọc "Phái đoàn liên lạc Hoa Kỳ"; phá vụ án gián điệp Hòa Hảo trá hàng và chỉ đạo điều tra, bắt giữ giáo Thảo, một sĩ quan chuyên viên phản gián của Pháp.

Năm 1951, Nguyễn Văn Y trở thành Trưởng Ty Công an Mỹ Tho thay Mai Chí Thọ, người được điều sang làm Bí thư Tỉnh ủy. Ông đồng thời được bầu vào Ban Thường vụ Tỉnh ủy. Năm 1952, ông được phân công làm Phó Ban Kiểm soát của Sở Công an Nam Bộ. Sau đó, ông tổ chức Hội nghị Liên Ty Công an Long Châu Sa và Mỹ Tho, chỉ đạo chấn chỉnh các ban chuyên môn của Công an hai tỉnh, rồi được cử giữ chức Trưởng Ty Công an tỉnh Long Châu Sa.

Từ tháng 1 năm 1961 cho đến khi hy sinh, ông giữ các nhiệm vụ Phó Ban An ninh Khu 8 và Quyền Trưởng Ban An ninh Khu Trung Nam Bộ. Trong thời gian này, ông có nhiều đóng góp trong việc xây dựng và bảo vệ căn cứ cách mạng Khu 8 với quan điểm "căn cứ cách mạng ở trong lòng dân".

Một trong những chiến công nổi bật nhất của Nguyễn Văn Y là khôi phục tuyến vận chuyển vũ khí bằng đường biển vào miền Nam. Năm 1966, với khả năng tổ chức, uy tín và tài ngoại giao, ông góp phần khôi phục thành công tuyến Đường Hồ Chí Minh trên biển qua Campuchia. Tàu của quân giải phóng bí mật cập cảng Công-pông Xom, sau đó vũ khí được vận chuyển bằng đường bộ về Khu 8, Khu 9 và Khu 4. Chỉ trong hai năm, từ tháng 3 năm 1967 đến tháng 1 năm 1969, đã có 21 chuyến hàng được vận chuyển từ miền Bắc vào chiến trường qua Campuchia, với tổng cộng khoảng 3.000 tấn vũ khí, quân dụng, thuốc men cùng vàng và tiền. Hoạt động này góp phần bảo đảm nguồn lực cho chiến trường và các chiến dịch lớn, trong đó có Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968.

Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân, ông được Ban An ninh Trung ương Cục giao phụ trách một trong sáu đoàn trinh sát an ninh tiến về Sài Gòn – Chợ Lớn, phối hợp với các lực lượng tham gia tổng tiến công.

Tháng 5 năm 1970, khi đang giữ chức Quyền Trưởng Ban An ninh Khu Trung Nam Bộ và Phó Chỉ huy trưởng mặt trận mở rộng căn cứ ở Campuchia, ông cùng ba đồng đội là Lưu Hà Mỹ (Chín Mỹ), Nguyễn Văn Oanh (Ba Oanh) và Nguyễn Văn Tùng gặp một trận càn lớn của quân đội Việt Nam Cộng hòa. Lực lượng đối phương sử dụng máy bay, tàu chiến, pháo binh và bộ binh bao vây, phong tỏa đường rút cũng như ngăn lực lượng bên ngoài đến chi viện.

Ông cùng đồng đội rút vào một hầm bí mật bên bờ sông Sở Thượng nhưng vị trí bị phát hiện. Nguyễn Văn Y và ba đồng đội đã chiến đấu đến cùng bằng lựu đạn, tiểu liên và súng ngắn. Ngày 12 tháng 5 năm 1970, ông cùng ba đồng đội hy sinh trên chiến trường Đồng Tháp.

Nguyễn Văn Y, bí danh Năm Trà, được Nhà nước Việt Nam truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.