NGUYỄN VIẾT XUÂN: SAU TIẾNG HÔ LÀ NHỮNG ĐIỀU ANH LO CHO NGƯỜI Ở LẠI

Trước lúc hy sinh, Nguyễn Viết Xuân còn bàn giao công việc, sổ sách của chi bộ và hỏi thăm anh em. Đồng đội Nguyễn Duy Dĩnh nhắc lại chi tiết ấy trên Báo Quân đội nhân dân. Giữa câu chuyện về một khẩu lệnh đã đi vào lịch sử, những việc tưởng như nhỏ bé ấy khiến người đọc dừng lại: người chính trị viên bị thương nặng vẫn lo đơn vị tiếp tục chiến đấu, vẫn nhớ đến những người đang cùng mình giữ trận địa.

Ngày 18/11/1964, tại khu vực Cha Lo, miền tây Quảng Bình, Nguyễn Viết Xuân là Chính trị viên Đại đội 3, Tiểu đoàn 14, Sư đoàn 325. Đơn vị sử dụng pháo cao xạ 37mm. Trên tuyến đường xuyên miền núi phía tây, những trận địa phòng không có nhiệm vụ che chở cho hoạt động vận chuyển, chống lại các đợt đánh phá từ trên không. Bom đạn nhằm vào đường sá, kho tàng và cả những khẩu pháo đang bảo vệ con đường. Cuộc đối đầu diễn ra giữa những người lính dưới đất với máy bay Mỹ mang bom, tên lửa.

Trong hồi ức được Báo Quân đội nhân dân đăng năm 2010, Nguyễn Duy Dĩnh kể rằng trước trận đánh, Nguyễn Viết Xuân đã phát động học tập tấm gương Nguyễn Văn Trỗi trong đơn vị. Người chính trị viên tìm ở sự kiên cường của một người vừa ngã xuống nguồn động viên cho những người đang cầm súng. Bởi muốn giữ trận địa, mỗi pháo thủ phải giữ được lòng tin vào đồng đội và vũ khí của mình. Sự chuẩn bị tinh thần ấy rồi sẽ được thử thách ngay giữa một cuộc tập kích ác liệt.

Máy bay Mỹ lao vào đánh phá. Theo bản thuật lại của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, khẩu đội 3 nổ súng đánh chiếc đi đầu; đối phương đổi hướng, tập trung công kích khẩu đội này. Một chiếc máy bay bốc cháy, trong khi những chiếc khác tiếp tục tiến công. Nguyễn Viết Xuân ra khỏi công sự, đến bên khẩu đội 3 và hô: “Nhằm thẳng quân thù, bắn!”. Câu nói ngắn, hướng thẳng vào việc phải làm giữa tình thế nguy hiểm. Người động viên bộ đội có mặt ngay nơi bom đạn đang dồn tới.

Sức nặng của khẩu lệnh nằm ở sự có mặt ấy. Một người chỉ huy bước đến cạnh những người đang trực tiếp chiến đấu đã cho lời nói của mình một sự bảo đảm bằng hành động. Trước những đợt máy bay công kích, pháo thủ cần tiếp tục quan sát, bám mục tiêu và phối hợp với nhau. Chỉ một lúc rối loạn cũng có thể làm cả khẩu đội mất khả năng đánh trả. Tiếng hô của Nguyễn Viết Xuân được nhớ đến cùng tư thế của anh bên khẩu pháo, giữa chính hiểm nguy mà đồng đội đang chịu đựng.

Cuộc chiến chưa dừng lại. Bài “Trường Sơn kí sự” của Báo Tiền Phong ghi lại việc anh đi đến các khẩu đội, hỏi thăm người bị thương và động viên pháo thủ bám trận địa. Khi trở về vị trí chỉ huy, anh bị thương nặng ở đùi phải. Từ người đi kiểm tra tình hình, Nguyễn Viết Xuân trở thành người cần được cứu chữa. Nhưng công việc vẫn còn đó: trận địa phải giữ, những người bị thương phải được chăm sóc, đơn vị phải có người tiếp tục điều hành. Thương tích khiến trách nhiệm ấy trở nên nghiệt ngã hơn bao giờ hết.

Tư liệu Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi rằng anh yêu cầu y tá xử lý phần chân bị thương, dặn giữ kín tình trạng của mình và tiếp tục theo dõi cuộc chiến. Những công việc cuối cùng được anh sắp xếp gồm người thay thế chỉ huy, chăm sóc thương binh, việc của chi bộ và đề nghị khen thưởng. Ở đó có sự tỉnh táo của người cán bộ và sự quan tâm tới từng phần việc của tập thể. Ngay lúc bản thân cần đồng đội nhất, anh vẫn tìm cách để đồng đội không bị bỏ lại trong lúng túng.

Nguyễn Viết Xuân hy sinh trong ngày 18/11/1964. Đêm ấy, chiến sĩ Trần Đình Khang ghi về trận đánh vào nhật ký. Báo Quân đội nhân dân giới thiệu cuốn sổ của người lính quê Đức Yên, Đức Thọ, Hà Tĩnh, được lưu giữ tại Bảo tàng Phòng không – Không quân. Một trang viết ngay sau mất mát mang giá trị khác với câu chuyện kể lại nhiều năm sau: nó giữ dấu thời gian của người trực tiếp trải qua chiến trận. Tên người chính trị viên ở lại trong ký ức đồng đội từ những ngày như thế, trước khi trở thành tên gọi quen thuộc với nhiều thế hệ.

Với Nguyễn Duy Dĩnh, người đã cùng chiến đấu, Nguyễn Viết Xuân còn là người thường nhắc đến mẹ già, người cha mù lòa, vợ và hai con nhỏ. Sau này, ông đến thăm gia đình anh ở Ngũ Kiên, Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc. Đặt ký ức ấy bên những việc Nguyễn Viết Xuân làm trước lúc hy sinh, ta hiểu thêm cái giá của sự mất mát. Người ở lại trận địa cũng là người có một mái nhà để trở về, có cha mẹ và vợ con chờ đợi.

Nhớ Nguyễn Viết Xuân, vì thế, hãy nhớ cả những việc anh lo sau tiếng hô: người bị thương, người tiếp tục chỉ huy, công việc còn dang dở của đơn vị. Những chi tiết ấy đưa người anh hùng đến gần chúng ta bằng trách nhiệm và tình đồng đội. Với người trẻ hôm nay, câu chuyện ở Cha Lo còn gợi một điều bền vững: khi đứng trước khó khăn, hãy làm chỗ dựa cho người bên cạnh bằng chính việc mình làm.