Nguyễn Viết Xuân – Tiếng hô giữa trận địa

Có những âm thanh chỉ tồn tại trong một khoảnh khắc: một tiếng bom, một loạt pháo, một tiếng gọi đồng đội… rồi tất cả chìm vào khói lửa. Nhưng cũng có những âm thanh vượt qua được thời gian.

Ngày 18 tháng 11 năm 1964, trên một trận địa phòng không ở phía tây Quảng Bình, bom đạn Mỹ trút xuống dồn dập. Đất đá tung lên. Khói bom phủ kín trận địa. Những khẩu pháo cao xạ liên tiếp nhả đạn lên bầu trời. Giữa âm thanh hỗn loạn của chiến tranh, một người lính bị thương nặng vẫn không rời vị trí - Nguyễn Viết Xuân.

Mảnh bom đã làm bị thương nặng đùi phải của người chính trị viên 30 tuổi. Máu thấm đỏ quân phục. Cơn đau có thể khiến bất cứ ai khuỵu xuống. Nhưng ông chỉ yêu cầu đồng đội băng bó ngay tại trận địa. Ông vẫn muốn ở lại, vẫn muốn nhìn lên bầu trời, vẫn muốn cùng đồng đội chiến đấu. Và rồi, giữa những đợt bom đang dội xuống, tiếng hô ấy vang lên: “Nhằm thẳng quân thù, bắn!”

Một câu nói ngắn. Nhưng từ khoảnh khắc ấy, nó đã bước ra khỏi một trận đánh để trở thành ký ức của cả một thế hệ.

Trước khi trở thành người anh hùng được nhắc đến trong những trang sử, Nguyễn Viết Xuân từng có một tuổi thơ rất khác với hình dung của nhiều người về một người lính. Ông sinh năm 1934 tại xã Ngũ Kiên, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc, trong một gia đình nông dân nghèo. Mới lên bảy tuổi, cậu bé Xuân đã phải đi ở. Mười năm tuổi thơ của ông không có nhiều khoảng trời dành cho những trò chơi trẻ nhỏ. Đó là những ngày tháng làm thuê, những bữa cơm đạm bạc, những nhọc nhằn của một đứa trẻ sớm phải đối diện với cuộc sống. Nhưng có lẽ chính những năm tháng ấy đã gieo vào Nguyễn Viết Xuân một nghị lực khác thường. Ông hiểu giá trị của tự do; hiểu thế nào là cuộc sống cơ cực và hiểu rằng một con người không thể cam chịu mãi trước số phận.

Năm 1952, khi vừa tròn 18 tuổi, Nguyễn Viết Xuân tìm đường ra vùng tự do và xin nhập ngũ. Một cánh cửa mới mở ra. Từ một cậu bé đi ở, ông trở thành người lính. Từ một chiến sĩ trinh sát, ông từng bước trưởng thành qua những năm tháng chiến tranh: tiểu đội trưởng, trung đội trưởng pháo cao xạ rồi chính trị viên đại đội. Mỗi bước trưởng thành ấy không chỉ được đo bằng quân hàm. Nó được đo bằng những năm tháng sống chết cùng đồng đội, bằng những trận đánh và những lần đối mặt với hiểm nguy.

Năm 1954, Nguyễn Viết Xuân tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ. Chiến trường đã dạy người lính trẻ ấy một điều mà có lẽ không cuốn sách nào có thể dạy đủ: giữa sống và chết đôi khi chỉ là một khoảnh khắc, và trong khoảnh khắc ấy, bản lĩnh của một con người sẽ quyết định anh ta đứng ở đâu.

Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, đất nước tạm thời bị chia cắt. Nhưng hòa bình chưa thực sự đến với người Việt Nam. Năm 1964, chiến tranh phá hoại bằng không quân của Mỹ mở rộng ra miền Bắc. Nguyễn Viết Xuân cùng đơn vị được điều vào chiến trường phía tây Quảng Bình.

Ở đó, người lính phòng không phải đối mặt với một thứ kẻ thù vô hình từ trên cao. Máy bay xuất hiện trên bầu trời. Bom rơi xuống. Tên lửa, pháo cao xạ đáp trả. Một trận địa có thể vừa là nơi chiến đấu, vừa có thể trở thành nơi người lính gửi lại tuổi xuân của mình. Những ngày ấy, Nguyễn Viết Xuân không chỉ làm nhiệm vụ của một người chỉ huy. Ông còn là chính trị viên – người có trách nhiệm giữ vững tinh thần cho những người lính dưới quyền.

Trong chiến tranh, có những lúc vũ khí quyết định sức mạnh của một trận đánh. Nhưng cũng có những lúc, thứ giữ cho người lính tiếp tục đứng vững lại chính là niềm tin. Và đó là công việc của những người như Nguyễn Viết Xuân.

Ngày 18 tháng 11 năm 1964, trận địa phía tây Quảng Bình trở thành mục tiêu tiến công dữ dội của máy bay Mỹ. Không ai ở đó có thể biết trước ai sẽ còn sống sau trận đánh. Những chiếc máy bay lao xuống. Bom đạn dội lên. Trận địa rung chuyển.

Trong lúc chiến đấu, Nguyễn Viết Xuân bị một mảnh bom làm bị thương nặng ở đùi phải. Ông ngã xuống. Nhưng ông không rời trận địa. Đồng đội băng bó cho ông. Người chính trị viên tiếp tục theo dõi trận đánh, tiếp tục động viên những người lính đang chiến đấu bên cạnh mình. Và rồi, tiếng hô ấy vang lên.

“Nhằm thẳng quân thù, bắn!”

Có lẽ khi ấy, Nguyễn Viết Xuân không nghĩ mình đang nói một câu sẽ được hàng triệu người biết đến. Ông chỉ đang làm điều mà một người chỉ huy cần làm. Giữa lúc đồng đội cần một mệnh lệnh. Giữa lúc trận địa cần một tinh thần không được phép dao động. Ông đã cất tiếng.

Nhưng chính sự bình dị của khoảnh khắc ấy lại làm câu nói trở nên lớn lao. Bởi đằng sau nó là một con người đang bị thương. Đằng sau nó là một người lính biết mình đang đứng rất gần cái chết. Và đằng sau nó là cả một thế hệ thanh niên đã lựa chọn đặt vận mệnh của đất nước lên trên sự sống riêng mình.

Sau trận đánh, biết mình khó qua khỏi, Nguyễn Viết Xuân vẫn dặn dò công việc, phân công người thay thế và quan tâm đến những đồng đội bị thương.

Ngày 18 tháng 11 năm 1964, người chính trị viên ấy hy sinh. Ông vừa tròn 30 tuổi.

Ba mươi tuổi. Một con số nghe thật ngắn khi đứng trước một cuộc đời. Nhưng chính từ tuổi ba mươi ấy, tên tuổi Nguyễn Viết Xuân bắt đầu một hành trình khác – hành trình đi vào ký ức của dân tộc.

Ngày 1 tháng 1 năm 1967, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Tên ông được đặt cho nhiều con đường, trường học. Và câu nói của ông tiếp tục được nhắc lại qua nhiều thế hệ. Nhưng có lẽ điều xúc động nhất lại đến rất lâu sau ngày ông hy sinh.

Năm 2014, sau đúng nửa thế kỷ nằm lại nơi chiến trường, hài cốt Nguyễn Viết Xuân được đưa về quê nhà Ngũ Kiên.

Một cuộc trở về muộn. Năm mươi năm – gần bằng cả một đời người. Quê hương ngày ấy chắc hẳn đã đổi thay rất nhiều. Những đứa trẻ năm xưa có lẽ đã trở thành những ông bà tóc bạc. Những con đường từng in dấu chân người lính giờ đã có những mái nhà mới. Đất nước mà Nguyễn Viết Xuân từng chiến đấu để bảo vệ cũng đã bước sang một thời đại khác. Nhưng khi người lính trở về, ký ức dường như vẫn còn nguyên. Có những cuộc trở về không chỉ để đưa một người đã khuất về với gia đình. Đó còn là cách một dân tộc đón lại những người con từng gửi lại tuổi xuân của mình ở chiến trường.

Nguyễn Viết Xuân trở về với quê hương sau năm mươi năm. Nhưng thực ra, ông chưa bao giờ rời khỏi quê hương. Ông ở lại trong tên những ngôi trường, trong những con đường mang tên mình, trong ký ức của đồng đội, trong những bài học lịch sử và trong câu nói mà mỗi lần được nhắc lại, người ta như vẫn nghe thấy âm thanh của một trận địa năm nào: “Nhằm thẳng quân thù, bắn!”

Hơn sáu mươi năm đã trôi qua, thế hệ hôm nay không còn phải sống dưới những trận bom, không còn phải nghe tiếng còi báo động giữa đêm, không còn phải cầm súng đứng giữa một trận địa ngước nhìn những chiếc máy bay trên bầu trời. Nhưng điều đó không có nghĩa câu chuyện của Nguyễn Viết Xuân đã trở thành chuyện của quá khứ. Bởi mỗi thời đại đều có những thử thách riêng. Nếu người lính năm xưa phải đứng vững trước bom đạn thì người trẻ hôm nay phải biết đứng vững trước những thử thách của thời đại mới. Đó là thử thách của tri thức, của khoa học và công nghệ, của sự cạnh tranh, của trách nhiệm với cộng đồng và đôi khi, đó còn là cuộc chiến âm thầm với chính sự lười biếng, ích kỷ và vô cảm trong mỗi con người.

Nguyễn Viết Xuân đã không thể sống để chứng kiến đất nước hôm nay. Nhưng chính vì thế, thế hệ hôm nay càng cần hiểu giá trị của cuộc sống mình đang có. Một lớp học bình yên. Một buổi sáng đến trường. Một gia đình được sum họp. Một con đường không còn tiếng bom. Những điều tưởng như rất đỗi bình thường ấy từng là ước mơ của biết bao người đã nằm lại trong chiến tranh.

Trước khi trở thành một cái tên trong lịch sử, Nguyễn Viết Xuân cũng từng là một cậu bé nghèo, từng đi ở, từng trải qua những năm tháng cơ cực, rồi ở tuổi mười tám khoác áo lính, đi qua Điện Biên và những năm tháng chiến tranh để cuối cùng nằm lại nơi Quảng Bình. Cuộc đời ông ngắn, nhưng không vô nghĩa, bởi giá trị một con người không chỉ được đo bằng số năm đã sống, mà bằng những gì họ đã trao cho cuộc đời. Nguyễn Viết Xuân trao tuổi trẻ cho đất nước, trao sự sống cho một lý tưởng và để lại cho thế hệ sau một tiếng hô chưa bao giờ cũ: “Nhằm thẳng quân thù, bắn!” Hôm nay, khi đất nước đã hòa bình, tiếng hô ấy không còn vang lên giữa bom đạn, mà trở thành lời nhắc về lòng can đảm, trách nhiệm và bản lĩnh theo đuổi điều đúng đắn. Ông nằm xuống ở tuổi ba mươi, nhưng tuổi ba mươi ấy không khép lại; nó vẫn sống trong ký ức, trong lịch sử và trong những thế hệ chưa từng gặp ông. Có những người đi qua cuộc đời rất ngắn, nhưng dấu chân họ để lại đủ dài để đồng hành cùng một dân tộc qua nhiều thế hệ.