Nguyễn Viết Xuân và trận địa pháo cao xạ năm 1964

Nguyễn Viết Xuân sinh năm 1933 tại Vĩnh Phúc. Ông nhập ngũ năm 1952, tham gia kháng chiến chống Pháp và tiếp tục phục vụ trong Quân đội nhân dân Việt Nam sau năm 1954. Đến đầu những năm 1960, ông là chính trị viên đại đội pháo cao xạ thuộc lực lượng phòng không.

Tháng 8/1964, sau sự kiện Vịnh Bắc Bộ, Hoa Kỳ bắt đầu tiến hành các đợt không kích vào miền Bắc Việt Nam. Hệ thống phòng không khi đó còn hạn chế về trang bị, chủ yếu dựa vào pháo cao xạ tầm thấp và mạng lưới quan sát bằng mắt thường.

Trong một trận đánh tại khu vực ven biển miền Bắc cuối năm 1964, đơn vị của Nguyễn Viết Xuân bị máy bay đối phương oanh kích. Theo báo cáo chiến đấu, trận địa bị đánh phá liên tục, nhiều pháo thủ thương vong. Trong hoàn cảnh đó, ông vừa chỉ huy, vừa trực tiếp động viên bộ đội giữ vững vị trí.

Khi bị thương nặng, ông vẫn yêu cầu tiếp tục bắn trả và hô khẩu lệnh nổi tiếng: “Nhằm thẳng quân thù mà bắn!”. Câu nói này được ghi nhận trong báo cáo đơn vị và sau đó được phổ biến rộng rãi trong toàn quân. Nguyễn Viết Xuân hy sinh trong trận đánh.

Về mặt quân sự, giai đoạn 1964–1965 đánh dấu bước đầu của chiến tranh phá hoại miền Bắc. Tinh thần chiến đấu của các đơn vị pháo cao xạ có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ mục tiêu kinh tế – quân sự. Trường hợp Nguyễn Viết Xuân trở thành biểu tượng tinh thần của lực lượng phòng không trong giai đoạn đầu chống chiến tranh không quân.

Ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Nhiều công trình, trường học mang tên ông, phản ánh sự ghi nhận chính thức của Nhà nước.