NGUYỄN VŨ DƯƠNG

ần nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ những trận chiến ở Lũng Làn năm 1979.

Chiến trường năm xưa đã đổi khác. Những người lính trẻ ngày ấy nay đều đã bước vào tuổi cao. Có người đã mất, có người còn sống nhưng ký ức về những ngày tháng ấy vẫn theo họ suốt cuộc đời.

Trong số những nhân chứng còn lưu giữ nhiều chi tiết về Lũng Làn có Nguyễn Vũ Dương.

Năm 1979, ông là một cán bộ trẻ của đồn.

Những điều Nguyễn Vũ Dương kể lại đặc biệt ở chỗ ký ức của ông không chỉ tập trung vào một trận đánh. Nó trải dài từ những ngày trước khi chiến sự bùng nổ, quá trình chuẩn bị phòng thủ, trực tiếp chiến đấu ngày 17/2, cho đến việc trở lại chiến trường tìm những người đồng đội đã hy sinh sau ngày 5/3.

Những mảnh ký ức ấy, khi được đặt cạnh các nguồn tư liệu khác, giúp nối lại nhiều phần trong câu chuyện Lũng Làn.

Trước ngày 17 tháng 2 năm 1979, tình hình biên giới đã có nhiều dấu hiệu căng thẳng.

Theo lời Nguyễn Vũ Dương được Báo Thanh Niên ghi lại, cán bộ, chiến sĩ của đồn nhận được thông tin từ người dân về những hoạt động bất thường ở khu vực biên giới.

Các trạm quan sát cũng theo dõi tình hình.

Rồi những dấu hiệu về lực lượng, phương tiện quân sự xuất hiện.

Những tin tức ấy được báo về đồn.

Đồn trưởng Lộc Viễn Tài cùng Ban Chỉ huy đơn vị triển khai phương án phòng thủ.

Đối với Nguyễn Vũ Dương, đó không phải câu chuyện được nghe kể lại sau chiến tranh.

Ông là một trong những người trực tiếp nhận nhiệm vụ.

Trong phương án chiến đấu ngày 17/2, Lộc Viễn Tài giao Nguyễn Vũ Dương phụ trách một tổ phục kích tại khe núi phía Bắc.

Đó là một vị trí trong thế trận phòng thủ của Lũng Làn.

Tổ chiến đấu phải chờ đợi.

Quan sát.

Giữ bí mật vị trí.

Và chỉ hành động khi thời cơ xuất hiện.

Khi lực lượng đối phương tiến vào khu vực phục kích, tổ của Nguyễn Vũ Dương nổ súng.

Theo lời kể của ông, hoạt động của tổ phục kích còn được phối hợp với hỏa lực cối của đơn vị.

Những chi tiết ấy giúp người hôm nay hiểu rằng cuộc chiến đấu ở Lũng Làn không chỉ là việc những người lính đứng trong doanh trại chống trả một cuộc tiến công.

Trước khi tiếng súng vang lên, đã có quá trình nắm tình hình.

Có người dân báo tin.

Có trạm quan sát.

Có phương án phòng thủ.

Có những vị trí được phân công.

Và có những tổ chiến đấu được bố trí ở những nơi có thể phát huy lợi thế địa hình.

Trong ký ức của Nguyễn Vũ Dương, hình ảnh Đồn trưởng Lộc Viễn Tài xuất hiện ngay trong quá trình ấy.

Ông là người chỉ huy triển khai lực lượng.

Còn những cán bộ trẻ như Nguyễn Vũ Dương nhận nhiệm vụ và trực tiếp chiến đấu ở từng hướng.

Nhưng ký ức của Nguyễn Vũ Dương về Lũng Làn không dừng lại ở ngày 17/2.

Những ngày sau đó, chiến sự vẫn tiếp tục.

Đến ngày 5 tháng 3 năm 1979, Lũng Làn lại bước vào một ngày đặc biệt khốc liệt.

Trong ngày ấy, Đồn trưởng Lộc Viễn Tài hy sinh sau khi ở lại chiến đấu để Nguyễn Xuân Hòa và Phạm Văn Phương rút khỏi vòng vây.

Phó Đồn trưởng Nguyễn Hồng Cẩm cũng hy sinh khi ở lại chặn đánh, tạo điều kiện cho lực lượng của đơn vị rút khỏi khu vực nguy hiểm.

Đến cuối ngày, những người còn sống phải rời khỏi trận địa.

Nhưng với Nguyễn Vũ Dương, câu chuyện chưa kết thúc.

Đồng đội vẫn còn nằm lại phía sau.

Ba ngày sau, vào đêm 8/3/1979, Nguyễn Vũ Dương cùng chiến sĩ Âu Tiến Dũng bí mật trở lại khu vực đồn.

Lực lượng đối phương khi ấy vẫn còn hiện diện.

Hai người phải tìm cách vào khu vực chiến trường cũ để tìm những người đã hy sinh.

Trong chuyến trở lại ấy, họ tìm thấy thi hài Phó Đồn trưởng Nguyễn Hồng Cẩm và đưa ông ra ngoài.

Nhưng Lộc Viễn Tài vẫn chưa được tìm thấy.

Cuộc tìm kiếm phải tiếp tục.

Hơn chục ngày sau, khi lực lượng tăng viện lên đến nơi và tình hình đã thay đổi, những người lính lại trở lại chiến trường.

Lần này, họ tiếp tục tìm người Đồn trưởng.

Nhiều năm sau, khi kể lại việc ấy, Nguyễn Vũ Dương nhớ bằng một câu rất ngắn:

“Đi tìm mãi...”

Rồi cuối cùng họ tìm thấy thi hài Lộc Viễn Tài dưới chân đồi.

Nếu ghép những mảnh ký ức của Nguyễn Vũ Dương lại, có thể thấy ông đã đi qua nhiều thời điểm khác nhau của câu chuyện Lũng Làn.

Trước trận đánh, ông chứng kiến quá trình nắm tình hình và chuẩn bị chiến đấu.

Ngày 17/2, ông trực tiếp chỉ huy một tổ phục kích.

Sau ngày 5/3, ông lại là một trong những người trở về chiến trường tìm đồng đội.

Bởi vậy, lời kể của Nguyễn Vũ Dương giúp nối những sự kiện tưởng như tách rời thành một dòng ký ức.

Từ báo động đến chuẩn bị.

Từ chuẩn bị đến chiến đấu.

Từ chiến đấu đến mất mát.

Và từ mất mát đến hành trình trở lại tìm những người đã nằm xuống.

Không phải mọi chi tiết trong ký ức của một con người sau gần nửa thế kỷ đều có thể mặc nhiên coi là tuyệt đối chính xác.

Thời gian có thể làm thay đổi trí nhớ.

Một nhân chứng cũng chỉ có thể biết những gì mình trực tiếp nhìn thấy, nghe thấy hoặc tham gia.

Bởi vậy, lời kể của Nguyễn Vũ Dương cần được đặt cạnh lời kể của Nguyễn Xuân Hòa, Hoàng Văn Tựt, các cựu chiến binh khác và những tài liệu về lịch sử chiến đấu của Đồn Lũng Làn.

Ở những điểm các nguồn gặp nhau, ký ức của ông trở thành một nguồn tư liệu đặc biệt có giá trị.

Và cũng chính ở đây có thể thấy ý nghĩa của nhân chứng lịch sử.

Một báo cáo có thể cho biết trận đánh diễn ra ngày nào.

Một bản đồ có thể chỉ ra vị trí của đồn, chốt hay điểm cao.

Một hồ sơ thành tích có thể ghi lại chiến công của một cá nhân hay đơn vị.

Nhưng lời kể của người trực tiếp có mặt giúp những thông tin ấy có thêm con người.

Qua Nguyễn Vũ Dương, chúng ta biết có những người dân đã báo tin cho bộ đội trước khi chiến sự xảy ra.

Biết một cán bộ trẻ đã được giao giữ tổ phục kích ở khe núi phía Bắc.

Biết những người lính đã phối hợp chiến đấu như thế nào trong ký ức của người trong cuộc.

Và biết rằng ba ngày sau khi mất đồng đội, có những người vẫn tìm cách trở lại nơi vừa diễn ra trận đánh để tìm họ.

Gần 50 năm đã trôi qua.

Nguyễn Vũ Dương của năm 1979 là một cán bộ trẻ.

Nguyễn Vũ Dương của nhiều thập niên sau trở thành một người giữ ký ức.

Ông giữ lại những tên người.

Những vị trí.

Những mệnh lệnh.

Những trận đánh.

Và cả hành trình đi tìm đồng đội sau khi tiếng súng đã lặng.

Trong những ký ức ấy có Lộc Viễn Tài.

Không chỉ là một Anh hùng LLVTND được ghi trong hồ sơ.

Mà là người Đồn trưởng từng trực tiếp giao nhiệm vụ cho những cán bộ, chiến sĩ dưới quyền trong những ngày biên giới đứng trước chiến tranh.

Rồi chính người Đồn trưởng ấy đã hy sinh.

Và Nguyễn Vũ Dương cùng đồng đội lại trở thành những người đi tìm ông.

Bởi vậy, khi tìm hiểu lịch sử Lũng Làn, lời kể của Nguyễn Vũ Dương có một vị trí đặc biệt.

Ông không kể toàn bộ câu chuyện.

Không một nhân chứng nào có thể làm điều đó.

Nhưng những gì ông trực tiếp trải qua đã giúp giữ lại nhiều mảnh ghép quan trọng của lịch sử.

Và khi những mảnh ghép ấy được đối chiếu cẩn trọng với các nguồn khác, chúng giúp thế hệ hôm nay hình dung rõ hơn về Lũng Làn năm 1979 – về những ngày trước trận đánh, những người đã chiến đấu và những người đã trở lại chiến trường để tìm đồng đội sau khi tiếng súng lặng đi.