Nguyễn Xí - người có công giúp đỡ cách mạng trước năm 1945

Nguyễn XíNguyễn Xí (1397 – 1465) là danh tướng, chính trị gia và công thần khai quốc triều Hậu Lê. Ông phò tá bốn đời vua từ Lê Thái Tổ đến Lê Thánh Tông, góp công lớn trong khởi nghĩa Lam Sơn và bình định, củng cố đất nước Đại Việt sau thời kỳ Minh thuộc.Một số thông tin chínhTên húy: Nguyễn Xí (còn gọi Lê Xí)Sinh – mất: 1397 – 1465, Nghệ An – Thăng LongTước hiệu: Thái sư Cương Quốc Công, Trung Trinh Đại vươngPhục vụ: 4 triều vua Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông, Lê Thánh TôngDi tích tưởng niệm: Đền và Lăng mộ Nguyễn Xí, xã Khánh Hợp – Nghi Lộc, xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt (2020)Tham gia khởi nghĩa Lam SơnXuất thân mồ côi từ làng Thượng Xá (Nghi Lộc), Nguyễn Xí theo anh trai Nguyễn Biện đến nương tựa Lê Lợi và gia nhập nghĩa quân Lam Sơn năm 1418. Ban đầu ông nổi tiếng với tài huấn luyện đàn chó săn dùng trong chiến đấu – “khuyển binh” khiến quân Minh khiếp sợ. Ông chỉ huy nhiều trận then chốt như Tốt Động – Chúc Động, Đông Quan và Xương Giang, góp phần quyết định thắng lợi kháng Minh .Sự nghiệp quan lại và chính biến 1460Sau khi Lê Lợi lên ngôi (1428), Nguyễn Xí được phong “Long hổ thượng tướng suy trung bảo chính công thần”, đứng hàng thứ 5 trong bảng công thần khai quốc. Ông lần lượt giữ các chức Thái bảo, Thái phó, Thái sư. Khi Lạng Sơn vương Lê Nghi Dân cướp ngôi (1459), Nguyễn Xí giả mù để tránh bị hại rồi tổ chức chính biến (1460) phế loạn thần, rước Lê Tư Thành lên ngôi – tức vua Lê Thánh Tông, mở đầu thời kỳ thịnh trị nhất của triều Lê .Phẩm hạnh và di huấnLê Thánh Tông ca ngợi Nguyễn Xí “khí độ trầm hùng, tính cách cương đại… nghiêm sắc mặt ở triều, lẫm liệt như thanh gươm mới tuốt”. Ông để lại bản “Di huấn” khuyên con cháu trung nghĩa, tiết liệt, được nhà vua phê ấn Hồng Đức. Khi qua đời (1465), triều đình tổ chức quốc táng và truy phong ông làm Thái sư Cương Quốc Công .Di tích và tưởng niệmĐền – Lăng mộ Nguyễn Xí tại Nghi Lộc được dựng theo chế độ “quốc tạo, quốc tế”, là quần thể kiến trúc quy mô, được nâng hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2020. Hằng năm, lễ hội đền Nguyễn Xí diễn ra vào 30 tháng Giêng âm lịch, tưởng niệm vị công thần “hai lần khai quốc” .