Nguyễn Xiển – Bức điện 38 chữ gửi vua Bảo Đại giữa mùa thu lịch sử

Ngày 22 tháng 8 năm 1945, tại Hà Nội, bốn trí thức cùng ngồi lại trước một lựa chọn quan trọng. Họ là Nguyễn Xiển, Nguyễn Văn Huyên, Ngụy Như Kon Tum và Hồ Hữu Tường.

Tên của cả bốn người từng bị đưa vào danh sách Hội đồng tư vấn của Chính phủ Trần Trọng Kim. Nhưng lúc này, chính quyền ấy đã mất khả năng điều hành. Hà Nội vừa giành được chính quyền ngày 19 tháng 8. Khí thế cách mạng đang lan nhanh khắp cả nước, trong khi tại Huế, vua Bảo Đại vẫn chưa tuyên bố thoái vị.

Nếu quyền lực không được chuyển giao một cách rõ ràng, đất nước có thể rơi vào xung đột. Bốn người thống nhất gửi điện vào Huế, yêu cầu nhà vua trao lại quyền lực để Việt Minh thành lập chính phủ.

Bức điện do Hồ Hữu Tường và Nguyễn Xiển soạn. Hai ông đích thân mang tới Bưu điện Bờ Hồ để gửi đi. Nội dung chỉ gồm 38 chữ:

“Một chính phủ nhân dân cách mạng lâm thời đã thành lập, Chủ tịch là cụ Hồ Chí Minh. Yêu cầu đức vua thoái vị ngay để củng cố và thống nhất trên nền độc lập nước nhà.”

Bức điện ngắn đến mức không có một lời giải thích dài dòng. Nhưng từng câu đều thể hiện một lựa chọn chính trị dứt khoát: thừa nhận chính quyền cách mạng, yêu cầu chấm dứt chế độ quân chủ và đặt sự thống nhất của đất nước lên trên lợi ích cá nhân.

Nguyễn Xiển sinh ngày 27 tháng 7 năm 1907 tại làng Trung Mỹ, xã Yên Trường, nay thuộc thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An. Ông lớn lên trong một gia đình nhà Nho có truyền thống yêu nước. Ông nội và cha từng tham gia các phong trào Cần Vương và Văn thân.

Năm 1928, nhờ thành tích học tập xuất sắc, Nguyễn Xiển giành được học bổng sang Pháp. Ông theo học các ngành toán, vật lý và cơ điện tại Đại học Toulouse. Sau khi trở về nước, ông giảng dạy rồi làm việc trong ngành khí tượng.

Dưới chế độ thuộc địa, hệ thống khí tượng ở Đông Dương chủ yếu phục vụ bộ máy cai trị, hàng hải và lợi ích của người Pháp. Người Việt rất ít khi được giữ vị trí chuyên môn quan trọng. Nguyễn Xiển kiên trì nghiên cứu với mong muốn xây dựng một ngành khí tượng phục vụ chính người dân Việt Nam.

Khi Nhật đảo chính Pháp ngày 9 tháng 3 năm 1945, tình hình chính trị thay đổi nhanh chóng. Nguyễn Xiển cùng nhiều trí thức theo dõi sát thời cuộc. Ông không phải thành viên của Việt Minh, nhưng nhận thấy phong trào cách mạng là lực lượng có khả năng tập hợp nhân dân và giành độc lập.

Ngày 19 tháng 8, ông hòa vào đoàn người biểu tình ở Hà Nội, cùng hô vang khẩu hiệu ủng hộ Việt Minh. Ba ngày sau, bức điện yêu cầu Bảo Đại thoái vị được gửi đi.

Nguyễn Xiển về sau nhớ lại rằng bốn người tự nguyện gửi bức điện, coi đó là tiếng nói của giới trí thức ba miền. Nguyễn Văn Huyên đại diện cho trí thức Bắc Bộ, Hồ Hữu Tường quê Nam Bộ, còn Nguyễn Xiển và Ngụy Như Kon Tum xuất thân từ Trung Bộ.

Họ cũng ý thức rất rõ rằng một bức điện không làm nên Cách mạng Tháng Tám. Chính hàng triệu người đứng lên giành chính quyền mới tạo ra sự thay đổi lịch sử. Tuy nhiên, trong thời điểm nhạy cảm, tiếng nói của những trí thức có uy tín đã góp thêm sức ép chính trị, thúc đẩy quá trình chuyển giao quyền lực theo hướng tránh một cuộc xung đột không cần thiết.

Ngày 23 tháng 8, nhân dân Huế giành chính quyền. Ngày 25 tháng 8, vua Bảo Đại tuyên bố thoái vị. Chiều 30 tháng 8, trước hàng vạn người tại Ngọ Môn, nhà vua trao ấn và kiếm cho phái đoàn Chính phủ Lâm thời, chấm dứt chế độ quân chủ tồn tại hàng nghìn năm ở Việt Nam.

Với Nguyễn Xiển, bức điện ngày 22 tháng 8 cũng mở đầu một bước ngoặt lớn trong cuộc đời.

Ngày 24 tháng 8, Võ Nguyên Giáp gặp và đề nghị ông giữ chức Bộ trưởng Giao thông Công chính trong Chính phủ Lâm thời. Nguyễn Xiển từ chối. Ông cho rằng mình mới chỉ gửi được một bức điện, chưa có công lao gì với cách mạng; nếu lập tức nhận ghế bộ trưởng, người khác có thể cho rằng ông là kẻ cơ hội.

Ngày hôm sau, Nguyễn Xiển được mời đến gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Người giải thích với ông rằng một trí thức yêu nước phải nhận trách nhiệm trước lịch sử. Nếu không làm bộ trưởng, ông cần nhận nhiệm vụ tại Ủy ban Hành chính Bắc Bộ.

Lần này, Nguyễn Xiển đồng ý.

Ngày 28 tháng 8 năm 1945, ông được giao làm Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Bắc Bộ. Ngày hôm sau, ông kiêm nhiệm chức Giám đốc Nha Khí tượng Việt Nam. Chỉ trong một tuần, người trí thức đứng bên máy điện báo đã trở thành người chịu trách nhiệm tổ chức chính quyền tại cả một vùng rộng lớn.

Nhiệm vụ trước mắt vô cùng nặng nề. Bắc Bộ vừa trải qua nạn đói và trận lụt lịch sử. Nhiều tuyến đê bị hư hỏng, đồng ruộng ngập nước, bộ máy hành chính cũ tan rã. Ủy ban do Nguyễn Xiển đứng đầu phải khẩn trương tiếp quản công sở, xây dựng chính quyền từ tỉnh đến xã và tổ chức sửa chữa đê điều.

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Nguyễn Xiển có mặt trên lễ đài Ba Đình cùng Chính phủ Lâm thời, lắng nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập. Người đã viết bức điện yêu cầu chấm dứt chế độ quân chủ nay chứng kiến sự ra đời chính thức của một nhà nước dân chủ cộng hòa.

Sau đó, ông tiếp tục xây dựng ngành khí tượng Việt Nam và tham gia Quốc hội từ khóa I đến khóa VIII. Ông từng giữ chức Phó Chủ tịch Quốc hội và đảm nhiệm nhiều trọng trách trong giới khoa học. Nguyễn Xiển qua đời ngày 9 tháng 11 năm 1997, hưởng thọ 90 tuổi.

Trong cuộc đời dài gần trọn thế kỷ XX của ông, có những công trình khoa học lớn và những chức vụ quan trọng. Nhưng bức điện 38 chữ ngày 22 tháng 8 năm 1945 vẫn là một dấu mốc đặc biệt. Nó cho thấy trong giờ phút lịch sử, lòng yêu nước của người trí thức không chỉ nằm trong suy nghĩ mà phải được thể hiện bằng một lựa chọn rõ ràng và trách nhiệm cụ thể trước vận mệnh dân tộc.