Nguyễn Xuân Ôn - Vị tiến sĩ yêu nước, thủ lĩnh phong trào Cần Vương ở Nghệ An

Tuổi thơ hiếu học, vượt khó thành tài

Nguyễn Xuân Ôn sinh năm 1825 tại làng Quần Phương, xã Lương Điền, huyện Đông Thành, tỉnh Nghệ An, nay thuộc khu vực Diễn Châu. Ông có hiệu Hiến Đình, bút danh Ngọc Đường, thường được nhân dân gọi thân mật là cụ Nghè Ôn.

Xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo, mẹ mất sớm, ông lớn lên nhờ sự chăm sóc và dạy dỗ của bà nội. Hoàn cảnh khó khăn không làm ông nản chí. Ngược lại, ông càng chăm chỉ học tập, sớm nổi tiếng thông minh, uyên bác, không chỉ am hiểu Nho học mà còn có kiến thức về y học, lý số và binh pháp.

Năm 1847, ông đỗ Tú tài. Sau nhiều năm tiếp tục dùi mài kinh sử, năm 1867 ông đỗ Cử nhân và đến năm 1871 đỗ Tiến sĩ. Thành công trên con đường khoa cử đã mở ra cho ông cơ hội đem tài năng phục vụ đất nước.

Vị quan cương trực, không màng danh lợi

Sau khi đỗ Tiến sĩ, Nguyễn Xuân Ôn được triều đình bổ nhiệm làm quan, từng đảm nhiệm nhiều chức vụ, trong đó có Biên tu tại Viện Hàn lâm, Tri phủ Quảng Ninh và Đốc học Bình Định.

Trong thời gian làm quan, ông nổi tiếng bởi tính tình thẳng thắn, không chấp nhận những hành vi nhũng nhiễu nhân dân. Khi phát hiện quan lại địa phương đặt ra những khoản thu vô lý, ông đã dâng sớ tố giác, góp phần chấm dứt những lệ thu bất công ấy.

Ông cũng nhiều lần thể hiện thái độ cứng rắn trước những hành vi mà ông cho là không phù hợp với phép nước. Chính tính cách cương trực cùng quan điểm kiên quyết chống thực dân Pháp khiến con đường quan trường của ông gặp nhiều trở ngại. Trước sự nhu nhược của triều đình trong việc đối phó với quân xâm lược, ông ngày càng quyết tâm tìm con đường cứu nước.

Hưởng ứng Chiếu Cần Vương, dựng cờ khởi nghĩa

Năm 1885, sau khi kinh thành Huế thất thủ, vua Hàm Nghi ban Chiếu Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân đứng lên chống thực dân Pháp. Hưởng ứng lời hiệu triệu ấy, Nguyễn Xuân Ôn được giao chức An Tĩnh Hiệp đốc quân vụ đại thần, phụ trách tổ chức lực lượng kháng chiến tại Nghệ An và Hà Tĩnh.

Với uy tín của một vị tiến sĩ và lòng nhiệt thành yêu nước, ông vận động nhiều sĩ phu, hào trưởng cùng nhân dân tham gia phong trào. Trong số những người sát cánh với ông có Phó bảng Lê Doãn Nhã, Tiến sĩ Nguyễn Nguyên Thành và các cử nhân Trần Quang Diệm, Đinh Nhật Tân.

Ngày 12 tháng 9 năm 1885, theo một số tư liệu, ông cùng các đồng chí tổ chức lễ tế cờ tại quê nhà, chính thức phát động cuộc khởi nghĩa. Nghĩa quân sau đó xây dựng căn cứ tại vùng Đồng Thông – Vũ Kỳ, từng bước tập hợp lực lượng, chuẩn bị cho cuộc chiến đấu lâu dài chống quân Pháp.

Thủ lĩnh nghĩa quân Đồng Thông

Dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Xuân Ôn, phong trào chống Pháp ở Bắc Nghệ An phát triển thành một lực lượng đáng kể. Cuộc khởi nghĩa còn gắn liền với tên tuổi Lê Doãn Nhã, trở thành một trong những phong trào Cần Vương tiêu biểu ở khu vực Bắc Trung Bộ cuối thế kỷ XIX.

Nghĩa quân dựa vào sự ủng hộ của nhân dân, xây dựng căn cứ và tổ chức chiến đấu tại nhiều địa bàn. Mục tiêu của phong trào là chống thực dân Pháp, hưởng ứng Chiếu Cần Vương và bảo vệ đất nước trước cuộc xâm lược.

Tuy nhiên, nghĩa quân phải đối mặt với sự đàn áp của quân Pháp, điều kiện vũ khí còn thiếu thốn và tương quan lực lượng bất lợi. Sau nhiều năm chiến đấu, phong trào dần suy yếu. Dẫu không giành được thắng lợi cuối cùng, cuộc khởi nghĩa đã thể hiện tinh thần đoàn kết và ý chí chống ngoại xâm của nhân dân xứ Nghệ.

Những năm cuối đời trong cảnh giam lỏng

Khoảng năm 1887, Nguyễn Xuân Ôn bị thương và rơi vào tay thực dân Pháp. Thay vì đưa ông ra xử tử, chính quyền thực dân đưa ông về Huế giam lỏng, nhằm hạn chế ảnh hưởng của ông đối với phong trào chống Pháp.

Dù không còn trực tiếp chỉ huy nghĩa quân, ông vẫn là biểu tượng tinh thần đối với những người yêu nước. Năm 1889, Nguyễn Xuân Ôn qua đời tại Huế. Sau đó, thi hài ông được đưa về quê an táng. Mộ và nhà thờ của ông trở thành những địa điểm lưu giữ ký ức về cuộc đời, sự nghiệp của vị thủ lĩnh Cần Vương.

Dấu ấn của một nhà khoa bảng yêu nước

Nguyễn Xuân Ôn là hình ảnh tiêu biểu của tầng lớp sĩ phu Việt Nam cuối thế kỷ XIX: có học vấn, có trách nhiệm với xã hội và sẵn sàng từ bỏ con đường quan trường khi đất nước lâm nguy.

Từ một người đỗ đạt cao, ông đã lựa chọn đứng về phía cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp, tập hợp lực lượng và trực tiếp lãnh đạo nghĩa quân. Dù phong trào Cần Vương cuối cùng thất bại, tinh thần yêu nước và khí tiết của ông vẫn được nhắc nhớ trong lịch sử đấu tranh của dân tộc.

Nguyễn Xuân Ôn – từ trang sách khoa cử đến chiến khu kháng Pháp, một đời giữ trọn khí tiết và lòng yêu nước.