NHÀ BÁC HỌC CỦA ĐỒNG RUỘNG VIỆT NAM

Rời bỏ cơ hội phát triển sự nghiệp ở nước ngoài để trở về phục vụ quê hương, Giáo sư, Bác sĩ Nông học Lương Định Của đã dành phần lớn cuộc đời cho nghiên cứu cây trồng và cải tiến kỹ thuật canh tác. Những công trình của ông góp phần đặt nền móng cho khoa học nông nghiệp hiện đại ở Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực chọn tạo giống lúa.

7

1. Xuất thân từ vùng đất Sóc Trăng

Lương Định Của sinh ngày 16 tháng 8 năm 1920 tại làng Đại Ngãi, quận Kế Sách, tỉnh Sóc Trăng, nay thuộc huyện Long Phú, tỉnh Sóc Trăng. Ông lớn lên trong một gia đình có điều kiện, được học tập từ sớm và bộc lộ năng lực trong việc tiếp thu kiến thức.

Thời niên thiếu, ông học tại trường Lasan Taberd ở Sóc Trăng, sau đó lên Sài Gòn học trung học. Tiếp tục con đường học vấn, ông sang Trung Quốc rồi Nhật Bản. Ban đầu, ông theo học ngành thương mại tại Nhật, nhưng sau đó chuyển sang nghiên cứu nông nghiệp, với mong muốn mang kiến thức khoa học về phục vụ quê hương.

Quyết định chuyển ngành đã mở ra con đường nghiên cứu gắn bó với cây trồng, đặc biệt là cây lúa – một loại cây có vai trò quan trọng trong đời sống và sản xuất của người Việt Nam.

2. Hành trình học tập và nghiên cứu tại Nhật Bản

Tại Nhật Bản, Lương Định Của chuyên tâm nghiên cứu nông học, tập trung vào di truyền học và phương pháp tạo giống cây trồng. Mùa hè năm 1951, ông bảo vệ luận án về việc xử lý đa bội thể di truyền nhằm tạo ra giống lúa mới tại Đại học Tổng hợp Kyoto và nhận học vị Bác sĩ Nông học.

Quá trình học tập này giúp ông tiếp cận những phương pháp nghiên cứu tiên tiến đương thời, từ di truyền học đến kỹ thuật lai tạo giống. Thay vì chỉ dừng lại ở nghiên cứu lý thuyết, ông hướng đến việc ứng dụng kiến thức vào sản xuất nông nghiệp, nhằm tạo ra những giống cây phù hợp với điều kiện canh tác và nhu cầu lương thực.

Sau khi hoàn thành học tập, ông có cơ hội làm việc tại Nhật Bản. Tuy nhiên, năm 1952, ông cùng gia đình trở về Việt Nam, mong muốn đóng góp chuyên môn cho đất nước. Cuối năm 1954, gia đình ông tập kết ra miền Bắc.

3. Đưa khoa học từ phòng thí nghiệm ra đồng ruộng

8

Sau khi trở về nước, Lương Định Của tham gia công tác nghiên cứu và đào tạo trong lĩnh vực nông nghiệp. Ông từng đảm nhiệm nhiều vị trí chuyên môn và quản lý, trong đó có Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông Lâm, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Nông nghiệp và Viện trưởng Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm.

Điểm nổi bật trong phương pháp làm việc của ông là sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn sản xuất. Ông trực tiếp đến các cánh đồng thí nghiệm, quan sát điều kiện đất đai, khí hậu, quá trình sinh trưởng của cây trồng và trao đổi với nông dân. Từ những vấn đề thực tế, ông tìm cách điều chỉnh phương pháp nghiên cứu để kết quả có thể được ứng dụng vào sản xuất.

Ông quan tâm đến việc chọn giống có năng suất, chất lượng phù hợp, đồng thời chú trọng các kỹ thuật canh tác nhằm sử dụng hiệu quả đất đai và công sức lao động. Cách tiếp cận này góp phần kết nối hoạt động của nhà khoa học với nhu cầu của người nông dân.

4. Những giống cây trồng mang dấu ấn Lương Định Của

Một trong những đóng góp được biết đến rộng rãi của Lương Định Của là công tác lai tạo và chọn lọc giống cây trồng. Ông tham gia tạo ra nhiều giống lúa và giống cây có giá trị trong sản xuất nông nghiệp.

Giống cây trồng

Đóng góp được ghi nhận

Nông nghiệp 1 (NN1)

Giống lúa được lai tạo từ giống Ba Thắc của Nam Bộ với giống Kunko của Nhật Bản.

Chiêm 314

Một giống lúa được phát triển qua lai tạo và chọn lọc.

NN75-1

Một giống lúa thuộc nhóm giống được ông nghiên cứu, chọn tạo.

Saibuibao

Giống lúa mùa muộn được nhắc đến trong các tài liệu về sự nghiệp nghiên cứu của ông.

Dưa hấu không hạt, dưa lê và một số cây trồng khác

Những cây trồng được ông nghiên cứu, cải tiến hoặc tham gia phát triển giống.

Các giống cây trồng do ông nghiên cứu hoặc tham gia phát triển góp phần mở rộng lựa chọn cho sản xuất nông nghiệp trong giai đoạn đất nước còn gặp nhiều khó khăn về lương thực. Nhiều sản phẩm từng được người dân gọi thân mật bằng tên “lúa ông Của”, “dưa ông Của” hay “khoai ông Của”, thể hiện sự gần gũi giữa nhà khoa học và bà con nông dân.

5. Cải tiến kỹ thuật canh tác và đào tạo thế hệ kế tiếp

Không chỉ chú trọng tạo giống, Lương Định Của còn đề xuất một số kỹ thuật canh tác nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất. Trong đó có các phương pháp như bờ vùng, bờ thửa, cấy lúa theo hàng thẳng và đảm bảo mật độ cây trồng phù hợp. Những biện pháp này hướng đến việc quản lý đồng ruộng thuận tiện hơn và tạo điều kiện cho cây lúa sinh trưởng.

Bên cạnh nghiên cứu, ông dành nhiều tâm huyết cho giáo dục và đào tạo. Trong thời gian làm việc tại Trường Đại học Nông Lâm, ông tham gia đào tạo sinh viên và bồi dưỡng những người làm công tác khoa học nông nghiệp. Nhiều học trò của ông sau này tiếp tục nghiên cứu và đảm nhiệm những công việc chuyên môn trong ngành.

Đối với ông, nghiên cứu không chỉ nhằm tạo ra một kết quả khoa học mà còn phải giúp giải quyết những vấn đề cụ thể của sản xuất. Tinh thần gắn bó giữa giảng dạy, nghiên cứu và thực tiễn đồng ruộng trở thành một dấu ấn trong sự nghiệp của ông.

6. Những đóng góp trong đời sống xã hội

Ngoài hoạt động khoa học, Lương Định Của còn tham gia công tác xã hội và đại diện nhân dân tại Quốc hội. Ông là đại biểu Quốc hội các khóa II, III, IV và V. Năm 1967, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động để ghi nhận những đóng góp trong lao động và nghiên cứu. Ông cũng được trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhất; năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ đợt đầu tiên.

6

Lương Định Của qua đời ngày 28 tháng 12 năm 1975 tại Hà Nội, để lại nhiều công trình nghiên cứu, giống cây trồng và những đóng góp trong đào tạo nhân lực nông nghiệp.

7. Di sản của “nhà bác học của đồng ruộng”

Lương Định Của là một trong những nhà khoa học có đóng góp đáng kể đối với sự phát triển của ngành nông nghiệp Việt Nam trong thế kỷ XX. Sự nghiệp của ông trải rộng từ nghiên cứu di truyền và chọn tạo giống, cải tiến kỹ thuật canh tác đến đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học.

Điểm đặc biệt trong di sản của ông là sự gắn kết giữa tri thức khoa học và đời sống người nông dân. Những giống cây trồng và phương pháp canh tác được ông nghiên cứu, đề xuất đã góp phần hỗ trợ sản xuất trong một giai đoạn nhiều thách thức. Tên gọi thân mật “Bác Của” cũng phản ánh sự ghi nhớ của người dân đối với một nhà khoa học gần gũi với đồng ruộng.

Dấu ấn để lại:

Cuộc đời Lương Định Của cho thấy khoa học có thể gắn bó trực tiếp với đời sống cộng đồng. Từ nghiên cứu giống cây trồng đến hướng dẫn kỹ thuật và đào tạo học trò, ông đã góp phần xây dựng nền tảng tri thức cho nông nghiệp Việt Nam. Di sản của ông tiếp tục được nhắc đến qua những công trình nghiên cứu, các thế hệ nhà khoa học và sự phát triển của ngành nông nghiệp nước nhà.