NHÀ BÁO TRẦN KIM XUYẾN – LIỆT SĨ ĐẦU TIÊN CỦA BÁO CHÍ CÁCH MẠNG VIỆT NAM

Thời kỳ lịch sử

PHẦN I – CẬU HỌC TRÒ XỨ NGHỆ ĐẾN VỚI CÁCH MẠNG

Trần Kim Xuyến sinh năm 1921, tại Sơn Mỹ, Hương Sơn, Hà Tĩnh, trong một gia đình nông dân.

Tuổi thơ của ông gắn với những năm phong trào cách mạng ở Nghệ Tĩnh sục sôi.

Ông sớm chứng kiến cảnh người dân quê mình đấu tranh chống áp bức.

Những điều ấy dần hình thành trong chàng trai trẻ một suy nghĩ:

đất nước phải thay đổi.

Trần Kim Xuyến học ở Vinh.

Ông học giỏi, tốt nghiệp Quốc học Vinh với bằng Thành chung loại ưu.

Sau đó, ông được bổ làm Phán sự ở Bắc Giang.

Nhưng công việc hành chính không khiến ông quên con đường mình đã lựa chọn.

Ông bí mật tham gia hoạt động cách mạng.

Tổ chức Hội Truyền bá quốc ngữ.

Tham gia Hội Hướng đạo sinh.

Vận động quyên góp giúp đồng bào gặp thiên tai.

Những hoạt động tưởng như khác nhau ấy thực chất đều hướng về một mục tiêu:

đánh thức lòng yêu nước và tinh thần tự lực của người dân.

Chú thích ảnh: Nhà báo, liệt sĩ Trần Kim Xuyến (1921–1947).

Nguồn: Đài Tiếng nói Việt Nam; Báo Quân đội nhân dân.

PHẦN II – NHÀ TÙ HỎA LÒ VÀ CUỘC VƯỢT NGỤC

Năm 1943, Trần Kim Xuyến về Hà Nội hoạt động cách mạng.

Ông hoạt động trong điều kiện bị thực dân Pháp theo dõi gắt gao.

Năm 1944, ông bị bắt và giam tại nhà tù Hỏa Lò.

Nhà tù khi ấy không chỉ là nơi giam giữ.

Đó là nơi thực dân Pháp dùng để đàn áp những người hoạt động cách mạng.

Nhưng Trần Kim Xuyến không khuất phục.

Ngày 9-3-1945, Nhật đảo chính Pháp.

Bộ máy cai trị của Pháp ở Đông Dương rơi vào tình trạng hỗn loạn.

Trần Kim Xuyến cùng một số đồng chí tổ chức vượt ngục.

Ra khỏi nhà tù, ông lập tức trở lại hoạt động.

Không có thời gian để nghỉ ngơi.

Cách mạng đang bước vào thời điểm quyết định.

Ông tham gia tuyên truyền, vận động quần chúng và chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa.

Một người vừa bước ra khỏi nhà tù—

lại bước ngay vào một cuộc chiến lớn hơn.

4

Chú thích ảnh: Nhà tù Hỏa Lò – nơi Trần Kim Xuyến từng bị thực dân Pháp giam giữ năm 1944.

Nguồn: Tư liệu di tích Nhà tù Hỏa Lò; Báo Quân đội nhân dân.

PHẦN III – NGƯỜI ĐỨNG SAU NHỮNG CÔNG VIỆC CỦA NGÀY ĐỘC LẬP

Tháng Tám năm 1945.

Cách mạng thành công.

Hà Nội giành chính quyền.

Một nhà nước mới ra đời.

Nhưng một chính quyền cách mạng non trẻ không thể chỉ có bộ máy hành chính.

Nó cần thông tin.

Cần tuyên truyền.

Cần nói cho nhân dân biết đất nước đang làm gì.

Và cần nói với thế giới rằng:

Việt Nam đã giành được độc lập.

Trần Kim Xuyến được giao những nhiệm vụ quan trọng trong lĩnh vực ấy.

Ông giữ chức Đổng lý Văn phòng Bộ Tuyên truyền, sau đó là Phó Giám đốc Nha Thông tin Việt Nam, trực tiếp phụ trách Việt Nam Thông tấn xã.

Ông cũng được giao tham gia chuẩn bị cho lễ Tuyên ngôn Độc lập ngày 2-9-1945.

Những công việc ấy không đứng dưới ánh đèn sân khấu.

Nhưng nếu thiếu chúng—

lễ Độc lập khó có thể diễn ra trọn vẹn về mặt thông tin.

Trần Kim Xuyến cùng các cộng sự chuẩn bị khẩu hiệu bằng tiếng Việt, Anh, Pháp, hệ thống âm thanh và micro để Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Ba Đình.

6

Chú thích ảnh: Quảng trường Ba Đình ngày 2-9-1945 – nơi Trần Kim Xuyến tham gia công tác chuẩn bị cho lễ Tuyên ngôn Độc lập.

Nguồn: Tư liệu lịch sử quốc gia; Đài Tiếng nói Việt Nam.

PHẦN IV – ĐƯA TIẾNG NÓI CỦA NƯỚC VIỆT NAM ĐỘC LẬP RA THẾ GIỚI

Một trong những nhiệm vụ lớn nhất sau ngày độc lập là thông tin.

Nước Việt Nam mới phải tự nói về mình.

Không thể để người khác nói thay.

Trần Kim Xuyến là một trong những người trực tiếp xây dựng hệ thống thông tin ấy.

Dưới sự phụ trách của ông, Việt Nam Thông tấn xã từng bước hình thành và hoạt động.

Ngày 15-9-1945, toàn văn Tuyên ngôn Độc lập được Việt Nam Thông tấn xã phát đi bằng ba thứ tiếng Việt, Anh và Pháp.

Đó không đơn thuần là một bản tin.

Đó là lời tuyên bố của một quốc gia vừa giành độc lập gửi tới nhân dân Việt Nam và thế giới.

Cũng trong những ngày ấy, Trần Kim Xuyến cùng các đồng chí Trần Lâm, Chu Văn Tích được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao tham gia xây dựng đài phát thanh quốc gia, tiền thân của Đài Tiếng nói Việt Nam.

Từ những phòng làm việc còn thiếu thốn—

những bản tin bắt đầu được truyền đi.

Một quốc gia vừa ra đời—

đang tìm cách cất tiếng nói của mình.

Và Trần Kim Xuyến là một trong những người đứng ở phía sau tiếng nói ấy.

5

Chú thích ảnh: Những cơ sở phát thanh, thông tin của Việt Nam trong những ngày đầu sau Cách mạng Tháng Tám.

Nguồn: Đài Tiếng nói Việt Nam; Thông tấn xã Việt Nam.

PHẦN V – NGƯỜI ĐẠI BIỂU QUỐC HỘI TRẺ TUỔI

Ngày 6-1-1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa diễn ra.

Trần Kim Xuyến được giới thiệu ứng cử tại Bắc Giang và trúng cử Đại biểu Quốc hội khóa I.

Ông là một trong những đại biểu trẻ tuổi nhất.

Một người mới 24–25 tuổi đã bước vào cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của một quốc gia vừa giành độc lập.

Nhưng ông không rời công việc thông tin.

Bởi đất nước lúc ấy phải đối mặt với vô số khó khăn:

Giặc đói.

Giặc dốt.

Nguy cơ xâm lược trở lại.

Nhiệm vụ của báo chí và thông tin là tuyên truyền, động viên nhân dân tham gia xây dựng chính quyền mới.

Phát động các phong trào.

Kêu gọi Tuần lễ vàng.

Cổ vũ phong trào Nam tiến chi viện Nam Bộ.

Đưa tiếng nói của Chính phủ đến với nhân dân.

Và đưa thông tin về Việt Nam ra thế giới.

Trần Kim Xuyến vừa là một đại biểu của nhân dân—

vừa là một cán bộ thông tin.

Hai vai trò ấy cùng tồn tại trong một con người rất trẻ.

Chú thích ảnh: Quốc hội khóa I nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa – Trần Kim Xuyến là một trong những đại biểu trẻ tuổi của Quốc hội khóa đầu tiên.

Nguồn: Tư liệu Quốc hội Việt Nam; Báo Quân đội nhân dân.

PHẦN VI – KHI THỦ ĐÔ KHÔNG CÒN AN TOÀN

Cuối năm 1946.

Toàn quốc kháng chiến bùng nổ.

Ngày 19-12-1946, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước sang một giai đoạn mới.

Các cơ quan của Chính phủ phải rời Hà Nội.

Nha Thông tin cũng phải sơ tán.

Nhưng di chuyển một cơ quan thông tin không đơn giản.

Có máy móc.

Có tài liệu.

Có thiết bị kỹ thuật.

Có những thứ không thể để rơi vào tay đối phương.

Trần Kim Xuyến tham gia tổ chức di chuyển toàn bộ cơ sở vật chất quan trọng của Nha Thông tin ra hậu phương.

Công việc ấy diễn ra trong điều kiện chiến tranh.

Không còn sự an toàn của thủ đô.

Mỗi chuyến xe.

Mỗi kiện tài liệu.

Mỗi thiết bị được đưa đi an toàn—

đều có ý nghĩa.

Và Trần Kim Xuyến không chỉ ngồi ở một nơi an toàn để chỉ đạo.

Ông trực tiếp tham gia.

Cho đến một ngày tháng 3 năm 1947—

cuộc chiến tìm đến nơi ông đang làm nhiệm vụ.

6

Chú thích ảnh: Hà Nội trong những ngày đầu Toàn quốc kháng chiến cuối năm 1946; các cơ quan của Chính phủ phải sơ tán về hậu phương.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; tư liệu lịch sử kháng chiến.

PHẦN VII – NGÀY 3-3-1947

Ngày 3-3-1947.

Pháp phát hiện khu vực phát sóng của ta tại chùa Trầm.

Quân Pháp tổ chức tiến công.

Tình thế trở nên nguy hiểm.

Nha Thông tin phải khẩn trương sơ tán người, tài liệu và thiết bị.

Trần Kim Xuyến có thể rút đi.

Nhưng ông quyết định ở lại để chỉ huy việc di chuyển.

Ông đạp xe đi các nơi.

Kiểm tra việc sơ tán.

Đưa tài liệu đến nơi kín đáo.

Trong lúc ấy, quân Pháp tiến vào với máy bay, xe tăng và bộ binh.

Khoảng cách giữa công việc và cái chết lúc ấy có thể chỉ là vài trăm mét.

Nhưng Trần Kim Xuyến vẫn tiếp tục.

Ông không rời nhiệm vụ.

Cho đến khi phần tài liệu quan trọng được đưa đến nơi an toàn—

ông mới tìm cách rút.

Nhưng đã quá muộn.

Ông bị trúng đạn liên thanh của quân Pháp tại khu vực Đầm Sen, xã Ngọc Sơn.

Trần Kim Xuyến hy sinh lúc 13 giờ ngày 3-3-1947.

Ông mới 26 tuổi.

Chú thích ảnh: Khu vực chùa Trầm và vùng Chương Mỹ – nơi gắn với những ngày hoạt động của Nha Thông tin và sự hy sinh của Trần Kim Xuyến ngày 3-3-1947.

Nguồn: Báo Quân đội nhân dân; Đài Tiếng nói Việt Nam.

PHẦN VIII – TIẾNG HÔ CUỐI CÙNG

Những người chứng kiến sự hy sinh của Trần Kim Xuyến kể lại rằng trước khi qua đời, ông vẫn cố gắng hô vang:

“Việt Nam hoàn toàn độc lập muôn năm! Hồ Chủ tịch muôn năm!”

Chỉ một câu nói.

Nhưng nó chứa đựng cả cuộc đời ngắn ngủi của ông.

Từ một cậu học sinh chứng kiến phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh.

Đến người thanh niên bí mật hoạt động cách mạng.

Người tù Hỏa Lò.

Người tham gia Cách mạng Tháng Tám.

Người chuẩn bị cho ngày Độc lập.

Người xây dựng Nha Thông tin.

Người góp phần đặt nền móng cho Việt Nam Thông tấn xã và Đài Tiếng nói Việt Nam.

Người đại biểu Quốc hội khóa I.

Và cuối cùng—

một người cán bộ đứng lại giữa hiểm nguy để bảo vệ tài liệu và thiết bị thông tin của cách mạng.

Ông hy sinh khi mới 26 tuổi.

Tuổi đời ấy quá ngắn.

Nhưng những gì ông đã làm thì vượt xa số năm ông được sống.

Chú thích ảnh: Nhà tưởng niệm và tư liệu về liệt sĩ, nhà báo Trần Kim Xuyến tại quê hương Hà Tĩnh.

Nguồn: Đài Tiếng nói Việt Nam; TTXVN.

PHẦN IX – SỰ HY SINH ĐƯỢC GHI NHẬN

Ngày 19-3-1947, Bộ Nội vụ truy tặng Trần Kim Xuyến và ghi nhận ông là một cán bộ mẫn cán, có năng lực, sáng kiến, đã nêu gương can đảm và tận tâm hy sinh trong lúc làm nhiệm vụ.

Hai năm sau, ngày 23-4-1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 32/SL, truy tặng ông Huân chương Kháng chiến hạng Nhất.

Sắc lệnh ghi nhận ông là một cán bộ tuyên truyền có tài, tích cực hoạt động trước ngày khởi nghĩa và có công lớn trong việc xây dựng Nha Thông tin và Đài Tiếng nói Việt Nam.

Tên ông về sau được đặt cho đường phố tại Hà Nội và quê hương Hà Tĩnh.

Năm 2013, Nhà lưu niệm Trần Kim Xuyến tại Sơn Mỹ được khánh thành.

Những hiện vật, tài liệu về cuộc đời ông được lưu giữ.

Không phải để biến một con người thành huyền thoại xa vời.

Mà để nhắc rằng:

nền báo chí cách mạng Việt Nam được xây dựng bằng công sức, trí tuệ và cả sự hy sinh của những người đi trước.

Chú thích ảnh: Nhà lưu niệm Trần Kim Xuyến tại quê hương Sơn Mỹ, Hương Sơn, Hà Tĩnh.

Nguồn: Đài Tiếng nói Việt Nam, TTXVN.

LỜI KẾT – NGƯỜI ĐÃ GIỮ LẠI TIẾNG NÓI CỦA MỘT ĐẤT NƯỚC

Trần Kim Xuyến sống chỉ 26 năm.

Nhưng trong 26 năm ấy, ông đã đi qua một chặng đường lịch sử đặc biệt.

Từ những năm tháng hoạt động bí mật—

đến nhà tù Hỏa Lò.

Từ cuộc vượt ngục—

đến những ngày Cách mạng Tháng Tám.

Từ lễ Độc lập tại Ba Đình—

đến những bản tin đầu tiên của Việt Nam Thông tấn xã.

Từ việc xây dựng Đài Tiếng nói Việt Nam—

đến Quốc hội khóa I.

Và cuối cùng—

từ một cơ quan thông tin đang sơ tán—

ông bước vào nơi có tiếng súng.

Ông có thể lựa chọn rời đi sớm hơn.

Nhưng ông ở lại.

Bởi ông hiểu rằng tài liệu, máy móc và cơ sở thông tin ấy không chỉ là tài sản của một cơ quan.

Đó là một phần tiếng nói của chính quyền cách mạng.

Một đất nước vừa tuyên bố độc lập đang phải bảo vệ từng cơ sở của mình.

Và ông đã bảo vệ phần việc của mình đến hơi thở cuối cùng.

Ngày nay, chúng ta có thể đọc báo trên điện thoại.

Nghe tin tức qua radio, truyền hình, internet.

Thông tin có thể đi vòng quanh thế giới chỉ trong vài giây.

Nhưng hơn bảy thập niên trước—

để tiếng nói của một nước Việt Nam độc lập được truyền đi, đã có những con người phải dựng từng cơ sở, bảo vệ từng thiết bị, giữ từng tài liệu.

Trần Kim Xuyến là một trong những người như thế.

Ông là nhà báo, cán bộ thông tin đầu tiên hy sinh trong kháng chiến chống Pháp, và được ghi nhận là liệt sĩ đầu tiên của báo chí cách mạng Việt Nam.

Có lẽ vì vậy, khi nhắc đến ông, chúng ta không chỉ nhớ một nhà báo.

Mà nhớ một người đã dùng cả tuổi trẻ để giữ cho tiếng nói của một đất nước vừa giành độc lập không bị tắt đi.

Chú thích ảnh: Nhà báo, liệt sĩ Trần Kim Xuyến – người được ghi nhận là liệt sĩ đầu tiên của báo chí cách mạng Việt Nam.

Nguồn: VOV; TTXVN; Báo Quân đội nhân dân.