Nhà báo Trần Mai Hưởng-Bên kia ống kính là lịch sử

Ngày 30 tháng 4 năm 1975, với nhà báo Trần Mai Hưởng, không bắt đầu bằng sự bình yên của một ngày lịch sử đã biết trước kết cục. Nó bắt đầu từ rạng sáng, trong tiếng động cơ, tiếng bánh xe lăn gấp gáp và cảm giác hồi hộp của một người phóng viên trẻ đang đi cùng đội hình tiến công vào trung tâm Sài Gòn. Khi ấy, ông mới ngoài hai mươi tuổi, vừa vào nghề chưa lâu, nhưng đã có mặt trong “tổ mũi nhọn” của Thông tấn xã Việt Nam, bám theo các đơn vị quân giải phóng trong Chiến dịch Hồ Chí Minh.

Trước đó, Trần Mai Hưởng từng thuộc diện có thể không phải ra mặt trận, vì anh trai ông là nhà báo Trần Mai Hạnh đã có mặt ở chiến trường. Nhưng khi Thông tấn xã Việt Nam cần một tổ phóng viên đi cùng đơn vị quân đội để đưa tin, chụp ảnh về chiến dịch quyết định, ông đã xung phong. Với ông, làm báo trong chiến tranh không chỉ là viết tin hay bấm máy. Đó là đi cùng lịch sử khi lịch sử đang diễn ra, là phải có mặt ở nơi nguy hiểm nhất, vào đúng thời khắc cần ghi lại nhất.

Rạng sáng 30 tháng 4, ông cùng các đồng nghiệp ngồi trên chiếc xe com-măng-ca, bám theo mũi đột kích vượt qua cầu xa lộ bắc qua sông Đồng Nai, hướng thẳng về Sài Gòn. Con đường vào trung tâm thành phố không hề trống trải. Hai bên đường, những ổ kháng cự nhỏ của địch vẫn bắn ra. Đạn bắn thẳng có thể đến bất cứ lúc nào. Chiếc xe chở các phóng viên phải nép sát vào sườn xe tăng, lúc lách sang phải, lúc ép sang trái, nương theo khối thép lớn phía trước để tránh làn đạn.

Trong xe, người phóng viên trẻ ôm chặt máy ảnh và những cuộn phim ít ỏi còn lại. Ông biết không được để lỡ khoảnh khắc. Ở chiến trường, có những giây phút chỉ đến một lần. Nếu chậm tay, nếu hết phim, nếu không kịp nhảy xuống xe, lịch sử vẫn diễn ra, nhưng bức ảnh có thể không bao giờ có nữa. Trách nhiệm của người cầm máy lúc ấy vì thế rất nặng: phải sống sót, phải theo kịp đội hình, phải nhìn thật nhanh, bấm thật đúng và ghi lại được điều mà cả đất nước đang chờ.

Khi đoàn xe tiến vào khu vực Dinh Độc Lập, những chiếc xe tăng đi đầu đã húc tung cổng sắt và tràn vào bên trong. Xe của tổ phóng viên vừa vào đến nơi, Trần Mai Hưởng và nhà nhiếp ảnh Vũ Tạo lập tức nhảy xuống. Trước mắt ông là một cảnh tượng vừa hùng tráng, vừa gần như không thật: cánh cổng sắt của Dinh Độc Lập đã đổ sập xuống đất; giữa nắng trưa rực rỡ, xe tăng quân giải phóng nối tiếp nhau tiến vào; lá cờ giải phóng tung bay trên tháp pháo.

Không có thời gian để sắp đặt, không có thời gian để nghĩ xem bức ảnh ấy sau này sẽ được gọi là lịch sử. Nhà báo Trần Mai Hưởng chỉ kịp đưa máy ảnh lên theo phản xạ nghề nghiệp. Trong khuôn hình của ông là chiếc xe tăng số hiệu 846, chiếc thứ tư trong đoàn xe tiến vào Dinh Độc Lập. Trên tháp pháo, lá cờ chiến thắng bay trong gió. Bên dưới, cánh cổng đổ nghiêng như dấu chấm hết cho một chế độ đã tồn tại hơn hai mươi năm.

Khoảnh khắc bấm máy ấy rất ngắn. Có thể chỉ là một phần của giây. Nhưng phía sau nó là cả một hành trình dài: từ những năm tháng đất nước chia cắt, từ dòng Bến Hải và cầu Hiền Lương, từ những chiến trường Quảng Trị đầy bom đạn, từ các mũi hành quân thần tốc của mùa xuân 1975, và từ bao hy sinh của những người lính đã ngã xuống trước ngày toàn thắng. Người cầm máy đứng giữa sân Dinh Độc Lập, nhưng sau lưng ông là ký ức của cả dân tộc.

Sau khi chụp được bức ảnh, công việc của nhà báo chưa dừng lại. Chiều 30 tháng 4, tổ phóng viên phải tập hợp phim, tìm cách chuyển thật nhanh ra Hà Nội để Thông tấn xã Việt Nam phát đi. Ngày hôm sau, khi nhiều người còn sống trong niềm vui chiến thắng, Trần Mai Hưởng lại tiếp tục đi khắp thành phố để gửi tin, gửi ảnh, ghi lại nhịp sống Sài Gòn trong ngày đầu hòa bình. Với ông, niềm vui lớn đến mấy cũng không thể làm người làm báo quên nhiệm vụ: phải ghi lại đầy đủ, trung thực, kịp thời những gì đang diễn ra.

Bức ảnh “Xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập trưa ngày 30/4/1975” sau đó được phát đi rộng rãi, trở thành một trong những hình ảnh biểu tượng của ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Nhưng trong ký ức của Trần Mai Hưởng, phía sau biểu tượng ấy là những con người thật. Đó là kíp xe tăng 846: trưởng xe Nguyễn Quang Hòa, lái xe Trần Bình Yên, pháo thủ Nguyễn Ngọc Quý, pháo thủ Nguyễn Bá Tứ và những người lính đã có mặt trong khoảnh khắc ấy. Sau chiến tranh, ông bỏ nhiều công sức tìm gặp lại họ. Khi gặp, họ đã trở về với cuộc sống đời thường: người làm ruộng, người trồng na, người lái xe buýt. Không ai tự nhận mình là anh hùng. Họ chỉ nói giản dị rằng ngày ấy mình làm nhiệm vụ.

Chính sự giản dị ấy khiến nhà báo Trần Mai Hưởng xúc động. Ông hiểu rằng bức ảnh của mình không chỉ ghi lại một chiếc xe tăng. Nó ghi lại gương mặt của một thế hệ. Một thế hệ đã đi qua bom đạn, hy sinh tuổi trẻ, rồi lặng lẽ trở về với đời thường sau chiến thắng. Người phóng viên có thể là người bấm máy, nhưng những người làm nên bức ảnh là những người lính đã tiến vào Dinh Độc Lập, là những đồng đội đã ngã xuống trên đường hành quân, là cả dân tộc đã chờ đợi ngày thống nhất.

Nhiều năm sau, khi nhắc lại bức ảnh ấy, Trần Mai Hưởng không kể bằng giọng tự hào về riêng mình. Ông kể như người may mắn được lịch sử cho đứng đúng chỗ, đúng lúc, để làm nhiệm vụ của một người cầm bút, cầm máy ảnh. Với ông, ngày 30 tháng 4 không chỉ là ngày chiến thắng, mà còn là ngày người làm báo hiểu sâu sắc nhất giá trị của từng khuôn hình. Bên kia ống kính là lịch sử. Sau lưng ống kính là ký ức. Và giữa hai phía ấy là trách nhiệm của người chứng kiến: ghi lại sự thật cho hôm nay và cho mai sau.

Các chi tiết chính được đối chiếu từ VietnamPlus và Báo Quân đội nhân dân: Trần Mai Hưởng là nguyên Tổng Giám đốc TTXVN, từng là phóng viên chiến trường, mới 23 tuổi khi xung phong vào “tổ mũi nhọn” của TTXVN tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh; ông là một trong những phóng viên có mặt sớm tại Dinh Độc Lập và chụp bức ảnh “Xe tăng Quân Giải phóng tiến vào Dinh Độc lập trưa 30/4/1975”. Báo QĐND và Báo Khánh Hòa nêu rõ bức ảnh ghi xe tăng 846, chiếc thứ tư trong đoàn xe tiến vào Dinh Độc Lập; rạng sáng 30/4 ông đi cùng tổ phóng viên trên xe com-măng-ca, theo mũi đột kích qua cầu xa lộ sông Đồng Nai, giữa các ổ kháng cự còn bắn ra hai bên đường