Nhà báo Xuân Thủy: Hơn nửa thế kỷ dùng ngòi bút ‘xoay vần thời thế’ (1)

“Thu sang hoa cỏ già rồi. Suối reo lên để cho đời trẻ trung! Thu sang non nước lạnh lùng. Suối reo lên để cho lòng ta reo!”

Đó là những câu thơ của nhà thơ-nhà báo Xuân Thủy viết trong số đầu tiên của Suối reo, tờ báo đặc biệt được sản xuất trong nhà tù Sơn La. Ở nơi đó, chủ bút Xuân Thủy và các cộng sự đã phải sáng tác ở những nơi tối tăm, bí mật nhất kể cả nhà xí để tránh sự soi mói và họng súng quân thù.

Làm báo bí mật trong tù

Xuân Thủy tên thật là Nguyễn Trọng Nhâm, sinh ngày 2/9/1912, tại thôn Hòe Thị, xã Xuân Phương, huyện Từ Liêm (nay là quận Nam Từ Liêm), Hà Nội. Trước khi trở thành Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Đối ngoại Trung ương, ông đã là một cán bộ đảng được phân công hoạt động trong lĩnh vực báo chí, là một nhà báo thực thụ và cũng là Chủ tịch đầu tiên của Hội Nhà báo Việt Nam.

Ngay từ lúc ngoài 20 tuổi, ông đã là ký giả, có bài đăng trên các báo Tin tức, Đời nay, là thông tin viên cho tờ Trung Bắc Tân văn và từ năm 1932 hoạt động cách mạng thông qua báo chí. Bút danh Xuân Thủy ra đời trong thời kỳ này và trở thành tên gọi của ông cho đến khi qua đời. Từ năm 1938 đến 1943, vì những hoạt động chống thực dân, ông nhiều lần bị bắt giam, bị đưa đi lưu đày.

Trong nhà tù Sơn La, ông cùng bạn tù là nhà báo Trần Huy Liệu bí mật làm tờ Suối reo. Để tránh sự kiểm tra của bọn cai ngục, có khi các nhà báo phải đưa giấy, bút, mực vào trong khu vực hố xí để viết. Trong hoàn cảnh đó, chủ bút Xuân Thủy đã xuất khẩu thành thơ tếu rằng: “Đi theo ánh sáng vào trong ấy/ Chớ để văn chương phải nặng mùi!”

Trong hồi ký “Suối reo năm ấy,” Xuân Thủy kể lại rằng, để “xuất bản” báo Suối reo, ông và đồng đội phải khéo léo mắc một ngọn đèn điện nhỏ vào góc nhà xa cửa ra, bịt kín lại chỉ để một lỗ nhỏ cho ánh sáng hắt xuống các trang giấy viết. Một người tù phải phục ngay cạnh cửa để sẵn sàng báo động nếu có bọn gác ngục đi tới.

Đầu năm 1944, ông bị đưa về quản thúc tại quê nhà, được Đảng đón đi hoạt động bí mật, phụ trách báo Cứu quốc của Tổng bộ Việt Minh, do Tổng Bí thư Trường Chinh trực tiếp chỉ đạo. Từ đó, ông dành nhiều tâm sức cho việc tổ chức và phát triển báo Cứu quốc với những bài báo, trang báo, số báo nóng bỏng khí phách cách mạng, mở ra một trang sử mới cho nền báo chí cách mạng Việt Nam.

Cuối năm 1945, nhà báo Xuân Thủy vận động các ông Nguyễn Đức Thuyết, Chủ nhiệm báo Vì nước và nhà báo Nguyễn Tường Phượng, Chủ nhiệm Tạp chí Tri Tân, tham gia thành lập tổ chức của người làm báo Việt Nam. Sau đó, Đại hội báo giới được tiến hành theo chương trình nghị sự, Đoàn báo chí Việt Nam ra đời.

Theo đề cử của ông, nhà báo Nguyễn Tường Phượng được giữ chức Chủ tịch Đoàn. Trên cơ sở đó, năm 1950, tại Quảng Nạp (thuộc chiến khu Việt Bắc), Xuân Thủy lại đứng ra triệu tập các nhà báo, mở Đại hội thành lập "Hội những người viết báo Việt Nam" (từ năm 1959 đổi tên là Hội Nhà báo Việt Nam) và nhà báo Xuân Thủy được bầu làm Chủ tịch đầu tiên của Hội.

Ông cũng chính là người đã trực tiếp tham gia chỉ đạo và tổ chức thực hiện Lớp viết báo Huỳnh Thúc Kháng. Giữa bộn bề những công việc của cuộc kháng chiến chống Pháp, lớp học đào tạo cán bộ báo chí đã được tổ chức giữa năm 1949 ở xóm Bờ Rạ, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, chiến khu Việt Bắc.

Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm, gửi gắm nhiều kỳ vọng vào các học viên về dự học với hai lần gửi thư cho lớp học. Sau 3 tháng học tập, 42 học viên của Lớp viết báo Huỳnh Thúc Kháng đã tỏa về các địa phương tham gia công tác ở các tờ báo, bản tin của kháng chiến, trở thành những cán bộ trụ cột của hệ thống báo chí, văn hóa nước nhà.