Nhà cách mạng kiệt xuất với con đường "Khai dân trí, nâng dân khí"

Phan Châu Trinh sinh tại làng Tây Lộc, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam. Ông đỗ Phó bảng năm 1901 và làm quan tại triều đình Huế. Tuy nhiên, nhận thấy bộ máy triều đình mục nát và ách đô hộ dã man của Pháp, ông từ quan để dấn thân vào con đường cứu nước.

Trái ngược với chủ trương bạo động vũ trang hay dựa vào ngoại viện của một số chí sĩ cùng thời, Phan Châu Trinh khởi xướng phong trào Duy Tân (1906) với phương châm cốt lõi: "Khai dân trí,振 dân khí, hậu dân sinh". Ông cho rằng muốn đánh đuổi được thực dân Pháp thì trước hết người dân Việt Nam phải được học hành, mở mang trí tuệ, xóa bỏ các phong tục lạc hậu và tự cường về kinh tế.

Ông cùng các sĩ phu yêu nước mở nhiều trường học mới (tiêu biểu là trường Đông Kinh Nghĩa Thục), mở hội buôn buôn bán hàng nội địa, diễn thuyết kêu gọi canh tân đất nước. Nhìn thấy nguy cơ từ phong trào này, thực dân Pháp đã bắt giam ông năm 1908 và đày ra nhà tù Côn Đảo.

Nhờ sự can thiệp của các nhà trí thức tiến bộ Pháp, ông được trả tự do và sang Pháp tiếp tục hoạt động cách mạng. Tại Paris, ông viết nhiều bài báo vạch trần chính sách bóc róc của thực dân Pháp đối với dân tộc Việt Nam. Năm 1925, ông trở về Sài Gòn diễn thuyết thu hút đông đảo thanh niên rồi qua đời năm 1926. Đám táng của ông trở thành một phong trào truy điệu yêu nước quy mô toàn quốc.