NHÀ CÁCH MẠNG LƯƠNG DUYÊN HỒI – NGƯỜI CHIẾN SĨ THỜI KỲ ĐẦU TIÊN CỦA ĐẢNG, NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU CUỘC BIỂU TÌNH SÔNG TRÀ LÝ VÀ CHUYẾN ĐÀI BIỆT XỨ SANG NAM MỸ

NHÀ CÁCH MẠNG LƯƠNG DUYÊN HỒI – NGƯỜI CHIẾN SĨ THỜI KỲ ĐẦU TIÊN CỦA ĐẢNG, NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU CUỘC BIỂU TÌNH SÔNG TRÀ LÝ VÀ CHUYẾN ĐÀI BIỆT XỨ SANG NAM MỸ

Nhà cách mạng Lương Duyên Hồi sinh năm 1903 trong một gia đình nhà nho tại thôn Hưng Tứ, tổng Phú Khê, phủ Tiên Hưng, tỉnh Thái Bình (nay là xã Hồng Việt, huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình). Lớn lên khi nền Nho học đã suy thoái, ông chuyển sang học chữ Quốc ngữ và tiếng Pháp. Trong những năm tháng miệt mài đèn sách tại thị xã Thái Bình và trường Thành Chung Nam Định — cái nôi của nhiều phong trào học sinh yêu nước lúc bấy giờ — ông đã kết giao với những trí thức cùng chí hướng, sớm tiếp cận với tư tưởng tiến bộ của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập. Định hướng cách mạng ấy đã bám rễ sâu vào tâm trí, dẫn dắt toàn bộ hành trình dấn thân của ông sau này.

Từ năm 1926, tinh thần yêu nước của ông chính thức chuyển hóa thành hành động. Cùng với các đồng chí thân thiết như Bùi Hữu Diên, Nguyễn Văn Năng, ông Lương Duyên Hồi với vai trò là những nhà giáo tiến bộ đã tổ chức các hoạt động văn hóa tại vùng quê Phú Khê, mượn ánh sáng con chữ để tuyên truyền, giác ngộ lòng yêu nước cho quần chúng nhân dân lao động. Sự kiện mang tính chính trị vang dội đầu tiên do các ông tổ chức chính là lễ truy điệu Cụ Phan Chu Trinh tại địa bàn, tạo nên tiếng vang lớn trong vùng. Cuối năm 1926, để tạo một cứ điểm vững chắc cho việc gieo mầm cách mạng, ông cùng các đồng chí mở Trường tư thục Minh Thành (Minh Thành học hiệu) tại thị xã Thái Bình. Nơi đây vừa là trường dạy học, vừa là trạm liên lạc bí mật và là nơi đào tạo nên nhiều hạt giống đỏ cho phong trào cách mạng Việt Nam, trong đó có nhà yêu nước Bùi Đăng Chi.

Bước sang năm 1930, khi Đảng Cộng sản Đông Dương vừa mới ra đời, cao trào cách mạng hưởng ứng phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh bùng lên mạnh mẽ khắp cả nước. Đảng bộ tỉnh Thái Bình giao nhiệm vụ cho Liên chi bộ Thần - Duyên tổ chức cuộc biểu tình lớn vào ngày 1 tháng 5 năm 1930.

Giữa lúc đồng chí Bùi Hữu Diên bị địch điều động đi nơi khác nhằm phân tán lực lượng, với cương vị là Bí thư chi bộ, ông Lương Duyên Hồi đã cùng các đảng viên kiên trung khác dũng cảm đứng ra gánh vác trọng trách. Ông đã tập hợp và lãnh đạo một đoàn biểu tình hùng hậu gần 1.000 người xuất phát từ Chợ Khô, rầm rộ tiến về thị xã Thái Bình. Đoàn biểu tình hừng hực khí thế đi được 7 km, vượt qua sông Trà Lý ở bến Đồng Cống và tiến đến Cống Sinh thì bị giám binh Pháp là Rassai cùng tổng đốc tay sai Nguyễn Huy Xương dàn quân chặn lại.

Khi những loạt đạn tàn bạo của kẻ thù bắn thẳng vào đoàn người làm người cầm cờ Trần Đăng Lộc ngã xuống, cuộc biểu tình bị đàn áp khốc liệt. Ngay ngày hôm sau, chính quyền thực dân mở chiến dịch truy quét diện rộng, bắt giữ hầu hết các thủ lĩnh phong trào.

Trong vụ xử án "Cộng sản ở Thái Bình" vào tháng 9 năm 1930, thực dân Pháp đã đưa ra tòa hơn 160 người. Khép vào hàng nguy hiểm nhất, ông Lương Duyên Hồi cùng các đồng chí Bùi Hữu Diên và Trần Văn Ngọ bị tuyên mức án nặng nhất: 10 năm tù khổ sai. Ban đầu bị giam giữ tại Côn Đảo, đến tháng 5 năm 1931, chính quyền thực dân đã đưa các ông lên con tàu tử thần Martinière để lưu đày biệt xứ sang tận nhà tù Guyane thuộc Nam Mỹ — nơi rừng thiêng nước độc được thiết kế để tiêu diệt ý chí của các chiến sĩ cộng sản.

Vượt qua những năm tháng lao dịch khắc nghiệt nơi viễn xứ, đến giai đoạn 1935 – 1938, nhờ thắng lợi của Mặt trận Bình dân Pháp, phong trào đấu tranh đòi thả tù chính trị thắng thế, ông được trả tự do và trở về nước vào năm 1938, lập tức tìm cách bắt liên lạc để tiếp tục hoạt động cách mạng.

Năm 1945, trong không khí sục sôi của Cách mạng Tháng Tám, cụ Lương Duyên Hồi tham gia lãnh đạo lực lượng Việt Minh đứng lên giành chính quyền thắng lợi ở phủ Tiên Hưng, sau đó đảm nhận chức vụ Chủ tịch Mặt trận Liên Việt huyện. Những năm sau đó, cụ đem hết năng lực và sự liêm khiết phục vụ trong Ủy ban Hành chính tỉnh và Ty Thủy lợi Thái Bình. Dù trải qua những thăng trầm, sóng gió của giai đoạn Cải cách ruộng đất năm 1956 khi gia đình bị xếp sai thành phần địa chủ (sau đó đã được sửa sai, minh oan thành trung nông), lòng trung thành của cụ với Đảng và nhân dân chưa bao giờ lay chuyển.

Năm 1960, sự tín nhiệm của nhân dân dành cho cụ được khẳng định khi cụ trúng cử trở thành Đại biểu Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa khóa II. Năm 1964, cụ nghỉ hưu, trở về sống cuộc đời an nhiên, liêm khiết và giản dị giữa tình yêu thương của xóm làng. Năm 1986, ngôi sao sáng của phong trào cách mạng Thái Bình năm xưa đã nhẹ nhàng tạ thế tại quê nhà thôn Hưng Tứ, hưởng thọ 84 tuổi.

Nhà cách mạng Lương Duyên Hồi là một biểu tượng ngời sáng của thế hệ chiến sĩ cộng sản đầu tiên — những người đã khai sơn phá thạch, đặt nền móng cho phong trào cách mạng của tỉnh Thái Bình. Cuộc đời 84 năm của cụ là một minh chứng hùng hồn cho tinh thần kiên định và ý chí thép của người tri thức yêu nước: từ bục giảng trường Minh Thành học hiệu cho đến những bước chân hiên ngang trên Cống Sinh bên dòng Trà Lý; từ xiềng xích của Côn Đảo cho đến những năm tháng lưu đày ở tận bờ kia đại dương Guyane. Cuộc đời liêm khiết, vẹn tròn gian khổ và vinh quang của cụ mãi là niềm tự hào của quê hương Đông Hưng. Tên tuổi của cụ nay đã được trang trọng đặt cho một con đường tại thị trấn Đông Hưng như một lời tri ân sâu sắc của hậu thế đối với bậc tiền bối cách mạng.