NHÀ CÁCH MẠNG NGUYỄN CÔNG MỸ - NGƯỜI LÁI ĐÒ TRÊN ĐẠI LỘ TRI THỨC VÀ KIẾN TRÚC SƯ TRƯỞNG CỦA BÌNH DÂN HỌC VỤ

NHÀ CÁCH MẠNG NGUYỄN CÔNG MỸ - NGƯỜI LÁI ĐÒ TRÊN ĐẠI LỘ TRI THỨC VÀ KIẾN TRÚC SƯ TRƯỞNG CỦA BÌNH DÂN HỌC VỤ

Trong những ngày đầu lập nước muôn vàn gian khó, khi vận mệnh dân tộc như "ngàn cân treo sợi tóc" trước giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm, có một người chiến sĩ đã nhận lãnh sứ mệnh lịch sử: thắp lên ngọn đuốc tri thức, xóa đi bóng tối mù chữ cho hàng triệu đồng bào. Người con ưu tú ấy chính là Nguyễn Công Mỹ — Tổng Giám đốc đầu tiên của Nha Bình dân học vụ. Xuất thân từ một dòng họ khoa bảng giàu truyền thống cách mạng, bằng bầu nhiệt huyết của một nhà giáo yêu nước và lòng trung kiên của người chiến sĩ, ông đã dựng nên một tượng đài bất tử trong lịch sử giáo dục nước nhà, trước khi anh dũng hy sinh giữa dòng sông Hồng lộng gió.

Nhà cách mạng Nguyễn Công Mỹ sinh năm 1909 tại làng Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên — một vùng đất địa linh nhân kiệt. Ông sinh trưởng trong một gia đình trí thức yêu nước danh tiếng: là em trai của nhà văn hiện thực phê phán bậc thầy Nguyễn Công Hoan, và là anh trai của đồng chí Nguyễn Công Miều (tức cố Bí thư Trung ương Đảng Lê Văn Lương).

Được tôi luyện trong môi trường ấy, ngay từ năm 1925, khi mới là một học sinh, Nguyễn Công Mỹ đã hăng hái hòa vào dòng người biểu tình đòi thực dân Pháp thả cụ Phan Bội Châu. Vì tham gia dán truyền đơn cách mạng, ông bị nhà trường trục xuất khỏi Trường Sư phạm Hà Nội. Không khuất phục, ông về Hải Phòng dạy học tư, mượn bục giảng để gieo mầm lòng yêu nước và năng nổ đảm nhiệm vai trò Trưởng ban Cổ động của Hội Truyền bá Quốc ngữ tại đây.

Cách mạng Tháng Tám thành công, nền độc lập non trẻ đứng trước thử thách ngặt nghèo với hơn 90% dân số mù chữ. Nhận thấy tài năng và tâm huyết của ông, ngày 8/9/1945, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã chính thức bổ nhiệm ông Nguyễn Công Mỹ giữ chức vụ Tổng Giám đốc đầu tiên của Nha Bình dân học vụ.

Để nhanh chóng vạch ra sách lược và phương pháp cho phong trào xóa mù chữ quy mô toàn quốc, ông đã cùng Chính phủ liên tiếp mở các khóa huấn luyện cán bộ cốt cán tại Hà Nội. Khóa học đầu tiên mang tên "Khóa Hồ Chí Minh" quy tụ 79 học viên (trong đó có 15 nữ) từ khắp các tỉnh thành về hội tụ. Trong buổi khai giảng lịch sử ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến dự, chỉ rõ ba nhiệm vụ cấp bách: "Chống nạn đói, nạn thất học, nạn ngoại xâm" và nhấn mạnh "Chống nạn thất học cũng như chống ngoại xâm". Thay mặt cho toàn thể chiến sĩ trên mặt trận diệt dốt, Tổng Giám đốc Nguyễn Công Mỹ đã dõng dạc hứa trước vị cha già dân tộc sẽ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ quốc dân trọng đại này.

Ngay sau lời thề ấy, cuộc chiến xóa mù chữ vĩ đại nhất trong lịch sử dân tộc chính thức bùng lên mạnh mẽ. Kế thừa những kinh nghiệm quý báu từ Hội Truyền bá Quốc ngữ, những lớp học "Bình dân học vụ" mọc lên như nấm sau mưa, trải dài từ địa đầu Lạng Sơn đến mũi Cà Mau, từ những vùng quê yên bình đến những chiến trường đang ngày đêm khói lửa kháng chiến chống Pháp. Lớp học diễn ra ở đình làng, dưới mái tranh, bên ánh đuốc, học viên là những người nông dân, công nhân, người già lẫn trẻ nhỏ.

Chỉ sau khóa học đầu tiên kết thúc vào tháng 2/1946, một kỳ tích đã xuất hiện: Tổng Giám đốc Nguyễn Công Mỹ nhận được báo cáo đã có 815.715 người thoát nạn mù chữ, bước ra từ 29.963 lớp học với sự đưa đò của 31.686 giáo viên. Đáng chú ý, đây mới chỉ là số liệu tổng hợp chưa đầy đủ từ 25 Ty Bình dân học vụ Bắc Bộ và 10 Ty ở Trung Bộ, khi vùng đất Nam Bộ xa xôi chưa kịp gửi số liệu về do chiến sự cách trở.

Thế nhưng, giữa lúc phong trào diệt dốt đang trên đà phát triển rực rỡ nhất, một tổn thất vô cùng to lớn đã ập đến. Sáng ngày 6/1/1949, trên đường đi kiểm tra và thăm các lớp học Bình dân học vụ tại quê nhà Hưng Yên, khi chiếc đò chở ông vừa rời bến Yên Lệnh để qua sông Hồng thì một tốp máy bay của giặc Pháp thình lình ập tới, điên cuồng trút đạn súng máy xối xả xuống lòng sông. Đồng chí Nguyễn Công Mỹ bị trúng đạn và anh dũng hy sinh ngay trên làn sóng nước quê hương ở tuổi 40 tràn đầy nhiệt huyết.

Bi kịch của gia đình người chiến sĩ ấy càng dâng lên tột cùng khi gần một năm sau, vào sát ngày giỗ đầu của ông, một trận bom tàn khốc khác của không quân Pháp đã cướp đi sinh mạng của cả ba người thân yêu nhất còn lại của ông, gồm người mẹ già, người vợ tào khang và đứa con trai út tội nghiệp mới chỉ 16 tháng tuổi.

Sự hy sinh của nhà cách mạng Nguyễn Công Mỹ và gia đình ông là một minh chứng kiêu hùng cho cái giá của độc lập, tự do và ánh sáng tri thức mà dân tộc ta đã phải đánh đổi. Ông ngã xuống khi mái đầu còn xanh, khi hoài bão đưa toàn thể nhân dân Việt Nam chạm tay vào con chữ vẫn còn dang dở, nhưng ngọn lửa "Bình dân học vụ" mà ông nhen nhóm đã trở thành một làn sóng bất tử, quét sạch nạn mù chữ trên toàn cõi nước nhà.

Ghi nhớ công ơn sâu nặng của người kiến trúc sư trưởng nền giáo dục bình dân, tên của ông đã được trân trọng đặt cho một con đường khang trang tại quận Kiến An, thành phố Hải Phòng — nơi ông từng gắn bó thời tuổi trẻ dạy học. Cuộc đời và sự nghiệp của Tổng Giám đốc Nguyễn Công Mỹ sẽ mãi là một trang sử đẹp, nhắc nhở các thế hệ mai sau về tinh thần hiếu học và lòng yêu nước nồng nàn của những người chiến sĩ văn hóa Việt Nam.