NHÀ CÁCH MẠNG NGUYỄN NGƯƠN HANH – NGƯỜI CỘNG SẢN KIÊN TRUNG, TRỌN ĐỜI VÌ NƯỚC, VÌ DÂN

Nguyễn Ngươn Hanh, tên thường gọi Xã Trinh, sinh năm 1872 tại xóm La Ghì, làng Vĩnh Xuân, quận Cầu Kè, tỉnh Cần Thơ, nay thuộc xã Vĩnh Xuân, tỉnh Vĩnh Long. Ông là con của nhà Nho nổi tiếng Nguyễn Ngươn Trung, còn gọi là Ngươn Sinh. Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống học vấn, từ nhỏ Nguyễn Ngươn Hanh đã nổi tiếng thông minh, ham học. Ông thông thạo chữ Nho, am hiểu Đông y và thường xuyên chữa bệnh, giúp đỡ những người nghèo trong vùng.

Không chỉ quan tâm đến việc học và chữa bệnh cứu người, Nguyễn Ngươn Hanh còn là người sớm trăn trở trước vận mệnh đất nước. Qua sách báo tiến bộ và những mối quan hệ với các sĩ phu yêu nước như Lý Trung Chánh, Trần Phước Định, Nguyễn Thần Hiến, ông từng bước tiếp cận những tư tưởng mới, hưởng ứng các phong trào yêu nước do Nguyễn An Ninh, Phan Bội Châu khởi xướng.

Ông tích cực đóng góp tiền bạc cho phong trào Đông Du, đồng thời cho con trai là Nguyễn Đăng Truyện sang Nhật du học với mong muốn con mình được tiếp cận tri thức mới, sau này góp sức vào sự nghiệp giải phóng dân tộc. Với tài ăn nói và khả năng diễn thuyết hấp dẫn, Nguyễn Ngươn Hanh nhanh chóng tạo được uy tín trong nhân dân.

Từ năm 1924 đến 1925, ông tham gia nhiều tổ chức xã hội như Hội Nông dân, Hội Tương tế, Hội Nhà vàng. Thông qua các tổ chức này, ông vận động nhân dân đoàn kết, tương trợ lẫn nhau, đồng thời từng bước đấu tranh chống sự áp bức của thực dân và cường hào, ác bá ở địa phương.

Giai đoạn 1926 - 1930 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong hoạt động của Nguyễn Ngươn Hanh. Ông tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, tích cực vận động nhân dân đấu tranh chống sưu cao, thuế nặng và những thủ đoạn bóc lột của địa chủ, cường hào.

Là người có uy tín trong nhân dân, ông đã vận động được nhiều cuộc đấu tranh với quy mô lớn. Có những cuộc biểu tình, tuần hành thu hút từ 500 đến 1.000 người tham gia. Ngày 1/5/1930, tại quận Cầu Kè, ông cùng nhân dân tổ chức đấu tranh trực diện với chính quyền thực dân, đòi quyền lợi cho người lao động.

Cũng trong năm 1930, sau khi tham dự lớp huấn luyện ở Bù Hút, Phong Hòa, Nguyễn Ngươn Hanh được kết nạp vào Đảng Cộng sản. Từ đây, hoạt động của ông ngày càng gắn bó chặt chẽ với phong trào cách mạng. Trước sự khủng bố, đàn áp của địch, ông phải chuyển sang huyện Kế Sách, tỉnh Sóc Trăng để tiếp tục hoạt động.

Trong những năm 1931 - 1936, Nguyễn Ngươn Hanh tích cực tham gia các cuộc biểu tình hưởng ứng phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, chào mừng sự ra đời của Đảng Cộng sản, treo cờ Đảng và rải truyền đơn. Ông còn chủ động liên hệ với báo chí ở Sài Gòn để tố cáo những thủ đoạn bóc lột của địa chủ, cường hào, phản ánh tình cảnh khốn khổ của nông dân dưới ách thống trị của thực dân và tay sai.

Một trong những vấn đề ông kiên trì đấu tranh là việc địa chủ sử dụng những đơn vị đo lường gian lận để chiếm đoạt thành quả lao động của nông dân. Ông lên án tình trạng dùng giạ 44,5 lít, tầm 3 thước để bóc lột người dân, đồng thời tố cáo sự cấu kết giữa thực dân với quan lại, hương chức địa phương.

Không chỉ đấu tranh bằng tuyên truyền, vận động, Nguyễn Ngươn Hanh còn tham gia vận động thành lập các Ủy ban hành động, sử dụng hình thức đấu tranh pháp lý để bảo vệ quyền lợi của người nghèo. Qua đó, ông trở thành một trong những người có uy tín trong phong trào đấu tranh của quần chúng tại địa phương.

Ngày 14/7/1939, nhân dịp kỷ niệm 150 năm Cách mạng Pháp, một cuộc mít tinh lớn được tổ chức tại rạp hát lớn ở Cần Thơ dưới hình thức kỷ niệm Quốc khánh Pháp. Thực chất, đây trở thành một diễn đàn đấu tranh chống chế độ thực dân, thu hút hàng nghìn người tham dự.

Với uy tín trong phong trào, Nguyễn Ngươn Hanh được giới thiệu làm chủ tọa danh dự và đọc diễn văn khai mạc. Trước đông đảo quần chúng, ông thẳng thắn vạch trần bản chất của chế độ thực dân Pháp, kêu gọi các tầng lớp nhân dân noi gương tinh thần cách mạng, đứng lên đấu tranh chống áp bức, giành quyền tự do.

Bài diễn thuyết của ông gây tiếng vang lớn tại Cần Thơ và khiến chính quyền thực dân đặc biệt chú ý. Địch nhiều lần theo dõi, tìm cách bắt giữ, nhưng nhân dân luôn tìm cách che chở, giúp ông tránh khỏi sự truy bắt.

Tháng 9/1939, khi bị địch bao vây, nhiều người đứng ra che chở, tạo điều kiện để ông lánh nạn. Nhưng trước tình thế ấy, Nguyễn Ngươn Hanh vẫn thể hiện khí phách kiên cường. Ông nói với những người tìm cách bảo vệ mình: “Tao già rồi cần đấu tranh trước pháp lý (tòa án) có chết không sao, mong tuổi trẻ hãy tiếp tục làm cách mạng!”

Cuối cùng, ông bị địch bắt. Không đưa ra xét xử công khai, chính quyền thực dân đày Nguyễn Ngươn Hanh ra Côn Đảo. Tại nhà tù thực dân, ông phải chịu những trận tra tấn dã man, nhưng vẫn không khuất phục.

Ngày 9/9/1942, tại nhà giam Côn Đảo, Nguyễn Ngươn Hanh trút hơi thở cuối cùng, hưởng thọ 70 tuổi. Trước lúc hy sinh, người chiến sĩ cộng sản vẫn dành những lời căn dặn đầy tâm huyết cho các đồng chí, đồng đội đang bị giam cầm: “Hãy giáo dục lớp trẻ đi theo cách mạng, một lòng vì Đảng, vì dân.”

Sau khi ông qua đời, những người bạn tù mến phục đã lập bia ghi tên ông một cách công khai tại phần mộ, như một cách lưu giữ khí tiết và tinh thần yêu nước của người chiến sĩ cách mạng giữa chốn lao tù.

Theo hồi ký của ông Nguyễn Thành Thơ, gia đình Nguyễn Ngươn Hanh có trên 15 người là đảng viên; trong đó có 3 người con và cháu từng giữ cương vị Bí thư Tỉnh ủy. Điều đó cho thấy truyền thống cách mạng của gia đình được tiếp nối qua nhiều thế hệ.

Cuộc đời Nguyễn Ngươn Hanh là hình ảnh tiêu biểu của một thế hệ sĩ phu yêu nước chuyển mình đến với chủ nghĩa cộng sản. Từ một nhà Nho am hiểu Đông y, một người có uy tín trong nhân dân, ông đã lựa chọn con đường đấu tranh chống áp bức, tham gia cách mạng và giữ trọn khí tiết của người cộng sản cho đến cuối đời.

Hơn tám thập niên sau ngày ông hy sinh trong nhà tù Côn Đảo, câu chuyện về Nguyễn Ngươn Hanh vẫn mang giá trị nhắc nhớ sâu sắc. Đó là tấm gương về lòng yêu nước, tinh thần dấn thân, ý chí kiên cường và niềm tin son sắt vào con đường cách mạng; đồng thời là lời nhắn gửi các thế hệ mai sau về trách nhiệm giữ gìn và phát huy truyền thống yêu nước của cha ông.