Nhà cách mạng Phan Châu Trinh: Ngọn cờ đầu của phong trào Canh tân và Khai dân trí
Đầu thế kỷ XX, giữa bối cảnh đất nước chìm trong ách đô hộ của thực dân Pháp, chí sĩ Phan Châu Trinh đã chọn cho mình một con đường cứu nước khác biệt nhưng vô cùng sâu sắc: không dùng vũ lực, mà tập trung vào "Khai dân trí,振 dân khí, hậu dân sinh" (Mở mang trí tuệ nhân dân, chấn hưng khí tiết, làm cho đời sống nhân dân phong phú).
Người sĩ phu mang tư tưởng tiên phong
Phan Châu Trinh (1872 – 1926), hiệu là Tây Hồ, biệt hiệu Hi Mạ, sinh tại làng Thạnh Bình, huyện Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học, ông sớm đỗ Đại khoa (Phó bảng) và làm quan dưới triều Nguyễn.
Tuy nhiên, nhận thấy bộ máy quan lại phong kiến mục nổng, hèn nhát và không thể giúp gì cho dân tộc, ông đã dũng cảm từ quan để dấn thân vào con đường hoạt động cách mạng. Ông đi nhiều nơi, tiếp thu tư tưởng tiến bộ của phương Tây và quan sát thực tế để tìm ra con đường giải phóng dân tộc bằng con đường nâng cao dân trí.
Phong trào Duy Tân và tinh thần Tự lực - Tự cường
Năm 1906, Phan Châu Trinh cùng các chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp khởi xướng Phong trào Duy Tân ở Quảng Nam, sau đó lan rộng ra toàn quốc. Ông chủ trương:
Khai dân trí: Bỏ học thuật cử nghiệp hủ lậu, mở trường dạy chữ Quốc ngữ, dạy các môn khoa học, lịch sử, địa lý thực dụng.
Chấn dân khí: Bỏ các hủ tục lạc hậu, thức tỉnh tinh thần tự trọng, lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm của công dân.
Hậu dân sinh: Mở mang công thương nghiệp, lập hội kinh doanh, khuyến khích dùng hàng nội hóa, cải thiện đời sống nhân dân.
Bên cạnh đó, bức thư nổi tiếng "Thư gửi Toàn quyền Beau" của ông là lời tố cáo gay gắt chính sách bóc lột của thực dân Pháp, đồng thời vạch ra yêu cầu cấp thiết phải canh tân đất nước.
Sống và cống hiến trọn đời vì dân tộc
Dù trải qua nhiều biến cố lịch sử — bị thực dân Pháp bắt giam ở Côn Đảo, bị quản thúc rồi sang Pháp hoạt động trong lòng địch — Phan Châu Trinh vẫn giữ nguyên nhiệt huyết và lập trường yêu nước kiên định.
Tháng 3 năm 1926, ông trút hơi thở cuối cùng tại Sài Gòn. Lễ truy điệu và đám táng của ông đã biến thành một phong trào bãi khóa, bãi thị quy mô lớn chưa từng có trên toàn quốc, thể hiện sự kính trọng tuyệt đối của nhân dân đối với nhà cách mạng đại tài.
Phan Châu Trinh đã để lại một tư tưởng cứu nước mang tính thời đại: Muốn có độc lập thực sự, trước hết nhân dân phải có tri thức, tự do và sức mạnh tự cường.
