Nhà Cổ Bình Thủy – ngôi nhà “giữ lửa” của miền Tây

Có những nơi không cần nói nhiều về chiến tranh hay biến động, chỉ cần đứng lặng là đã nghe được tiếng thời gian. Nhà cổ Bình Thủy (tên chính thức: Nhà thờ họ Dương / Phủ thờ họ Dương) nằm trên đường Bùi Hữu Nghĩa, quận Bình Thủy, TP. Cần Thơ là một nơi như thế: một ngôi nhà đã đi qua hơn một thế kỷ rưỡi, chứng kiến những mùa mưa lũ, những đổi thay của đất Tây Đô, và cả những “hoa lửa” của một thời giao thoa – xáo động.

1) “Hoa lửa” bắt đầu từ một giấc mơ dựng nghiệp

Câu chuyện nhà cổ bắt đầu năm 1870, khi ông Dương Văn Vị – người chọn đất gần vàm rạch Bình Thủy để làm ăn, buôn bán – khởi công dựng ngôi nhà 5 gian bằng gỗ quý. Ngôi nhà không chỉ là nơi ở; nó còn là lời khẳng định về một gia tộc đang vươn lên giữa miền sông nước.

Thời đó, Nam Kỳ đang bước vào những thập niên dồn dập biến động. “Hoa lửa” không chỉ là khói súng, mà còn là lửa của đổi thay: văn hóa, lối sống, cách làm ăn, cách nhìn thế giới. Và nhà cổ, theo một cách rất riêng, trở thành “tấm gương” phản chiếu sự đổi thay ấy.

2) Từ ngôi nhà gỗ đến diện mạo “Đông – Tây gặp nhau”

Sau hơn 30 năm sử dụng, gia tộc họ Dương quyết định thiết kế, xây dựng lại toàn bộ. Công việc kéo dài qua hai thế hệ: ông Dương Văn Vị mất năm 1904, người con trai Dương Chấn Kỷ tiếp tục và đến khoảng năm 1911 thì hoàn chỉnh diện mạo như ngày nay.

Điều đáng nhớ nhất ở Nhà cổ Bình Thủy là sự hòa trộn:

• Bên ngoài phảng phất nét phương Tây (đường nét, mặt đứng, không khí “tân kỳ”),

Chính sự giao thoa này khiến nhà cổ thường được nhắc như một công trình kết hợp nhuần nhuyễn kiến trúc Tây trên nền văn hóa Đông – một “dấu vết” rất thật của thời hoa lửa giao thời.

3) Ngôi nhà “giữ lửa” ký ức

Người ta đến nhà cổ không chỉ để ngắm. Người ta đến để cảm: cảm cái mát của nền gạch, cái trầm của gỗ cũ, cái tinh xảo của đồ đạc, và cả không khí nề nếp của một gia đình Nam Bộ xưa.

Tư liệu địa phương đánh giá đây là một trong những ngôi nhà cổ hiếm hoi ở Nam Bộ còn giữ khá nguyên vẹn bố cục kiến trúc – cách bài trí – hiện vật, và dù chịu ảnh hưởng nghệ thuật phương Tây, vẫn không mất đi “hồn dân tộc”.

Năm 2009, Nhà thờ họ Dương được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia.
Đó là một cách “đóng dấu” để ngôi nhà tiếp tục được giữ gìn, như giữ một ngọn lửa ký ức cho Cần Thơ.

4) Khi Nhà cổ Bình Thủy bước lên màn ảnh: “hoa lửa” của nghệ thuật

Có một “hoa lửa” khác rất đặc biệt ở đây: hoa lửa của điện ảnh.

Nhà cổ Bình Thủy được chọn làm bối cảnh trong phim “Người tình” (The Lover) của đạo diễn Jean-Jacques Annaud; thậm chí, đoàn phim đã dùng hình ảnh nhà cổ Bình Thủy cùng nhà cổ Huỳnh Thủy Lê (Sa Đéc) để tạo nên “tư gia họ Huỳnh” trên phim.

Không chỉ “Người tình”, nơi đây còn từng là phim trường của nhiều phim Việt (như “Bão U Minh”, “Đội nữ biệt động mùa thu”, “Những nẻo đường phù sa”…).
Vậy nên, nhà cổ không chỉ giữ ký ức của gia tộc họ Dương, mà còn góp một phần ký ức cho văn hóa đại chúng: những khung hình, ánh sáng, câu thoại… đi qua rồi ở lại.

5) Lời kết: Một “câu chuyện thời hoa lửa” không ồn ào

Nếu phải viết về “Câu chuyện thời hoa lửa” dưới chủ đề Nhà Cổ Bình Thủy, mình muốn giữ đúng tinh thần của ngôi nhà: không ồn ào, nhưng bền bỉ.

“Hoa lửa” ở đây là:

• lửa của những người miền Tây biết dựng nghiệp, biết mở mang, biết chọn cái hay của mới mà vẫn giữ nếp xưa;

Có những ngày, nếu bạn cần một nơi để “nghe” miền Tây kể chuyện, hãy ghé Nhà cổ Bình Thủy. Chỉ cần bước qua cổng, bạn sẽ hiểu: có những ngọn lửa không cháy thành tro, mà cháy thành ký ức.