Nhà Giáo Bách Khoa & Kỹ Sư Huyền Thoại: Trần Đại Nghĩa – Từ Tri Thức Đất Pháp Đến "Ông Vua Vũ Khí" Việt Nam
Rời bỏ mức lương hàng trăm cây vàng mỗi tháng cùng cuộc sống nhung lụa tại Paris, Phạm Quang Lễ đã theo Bác Hồ về nước, dấn thân vào cuộc kháng chiến trường kỳ. Với trí tuệ thiên tài và lòng yêu nước nồng nàn, ông đã chế tạo thành công súng Bazooka, SKZ... trở thành Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa – người thầy, nhà khoa học đặt nền móng cho ngành kỹ thuật quân sự Việt Nam.
Phần 1: Thời niên thiếu và nền tảng gia đình
Xuất thân nghèo khó nhưng hiếu học:
Phạm Quang Lễ sinh ngày 13/9/1913 tại làng Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Ông sinh ra trong một gia đình nhà giáo nghèo nhưng giàu lòng nhân ái và tinh thần yêu nước.
Năm ông mới 6 tuổi, mồ côi cha. Một mình người mẹ (bà Lý Thị Lễ) và người chị gái (Phạm Thị Nhẫn) đã dốc hết sức lực, tảo tần nuôi ông ăn học. Trước khi qua đời, cha ông dặn lại: "Phải ráng học thành tài để sau này giúp đời, giúp nước".
Tố chất thông minh và ý chí kiên cường:
Lớn lên trong bối cảnh đất nước lầm than dưới ách đô hộ của thực dân Pháp, Phạm Quang Lễ sớm chứng kiến sự bức hại đối với đồng bào mình. Ông nổi tiếng thông minh, luôn đứng đầu các kỳ thi tại Trường Trung học Chasseloup-Laubat (Sài Gòn).
Năm 1935, ông đỗ xuất sắc Bằng Tú tài Tây và Tú tài Ta, nhận được học bổng sang Pháp du học. Đây chính là bước ngoặt lớn nhất mở ra hành trình cống hiến trọn đời cho tổ quốc.
Phần 2: Những năm tháng tại Pháp – Bí mật tích lũy trí tuệ
Học tập phi thường nơi xứ người:
Trong suốt 11 năm tại Pháp và Đức, Phạm Quang Lễ đã tốt nghiệp hàng loạt trường đại học danh tiếng: Trường Bách khoa Paris (École Polytechnique), Trường Quốc gia Cầu đường, Trường Đại học Sorbonne... Ông sở hữu tới 4 bằng kỹ sư và cử nhân.
Sứ mệnh âm thầm vì ngày trở về:
Không chỉ học lý thuyết engineering thuần túy, ông nhận ra rằng một dân tộc muốn tự do thì phải có vũ khí để tự vệ. Phạm Quang Lễ âm thầm đến các viện nghiên cứu, thư viện quân sự, miệt mài nghiên cứu tài liệu chế tạo vũ khí, thuốc nổ, đạn dược – một mảng kiến thức cực kỳ bảo mật thời bấy giờ.
Ông chấp nhận sống khép kín, chắt chiu từng đồng lương kỹ sư tại Tập đoàn chế tạo máy bay Pháp để thu thập, lưu trữ hàng tấn tài liệu kỹ thuật quân sự.
Phần 3: Hoạt động cách mạng – Từ "Phạm Quang Lễ" đến "Trần Đại Nghĩa"
Cuộc gặp lịch sử với Chủ tịch Hồ Chí Minh (1946):
Tháng 9/1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp đàm phán, Phạm Quang Lễ đã gặp Bác. Nghe theo lời gọi của Bác và tiếng gọi của non sông, ông từ bỏ vị trí Kỹ sư trưởng tại Pháp với mức lương tương đương hàng trăm cây vàng mỗi tháng để trở về Việt Nam kháng chiến.
Chùm ảnh tư liệu
Ảnh tư liệu của bài viết.
Về đến Việt Bắc, Bác Hồ đã giao cho ông trách nhiệm Cục trưởng Cục Quân giới và trao cho ông cái tên lịch sử: Trần Đại Nghĩa (Trần – họ của Trần Hưng Đạo; Đại Nghĩa – mang ý nghĩa vì nghĩa lớn của dân tộc).
Kỳ tích chiến khu Việt Bắc – "Thần quang Bazooka":
Trong điều kiện chiến khu thiếu thốn trăm bề, không có máy móc hiện đại, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự đã nghiên cứu và chế tạo thành công súng và đạn Bazooka vào đầu năm 1947.
Ngay trong trận Chùa Trầm (3/1947), súng Bazooka Việt Nam đã bắn cháy xe tăng Pháp, làm nức lòng quân dân và đập tan huyền thoại về sức mạnh bọc thép của địch.
Sau đó, ông tiếp tục nghiên cứu chế tạo thành công súng không giật SKZ (loại vũ khí có khả năng xuyên phá các lô cốt bê tông kiên cố) và bom bay, góp phần quan trọng vào chiến thắng Chiến dịch Biên giới 1950 và Chiến dịch Điện Biên Phủ 1954.
Cống hiến cho nền khoa học và giáo dục nước nhà:
Sau hòa bình, ông tiếp tục giữ nhiều trọng trách: Chủ tịch Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Hiệu trưởng đầu tiên của Đại học Bách khoa Hà Nội, Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.
Năm 1948, ông được phong hàm Thiếu tướng trong đợt phong quân hàm đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam.
