NHÀ NGOẠI GIAO VỚI TƯ DUY ĐI TRƯỚC THỜI ĐẠI

Nguyễn Cơ Thạch, tên khai sinh là Phạm Văn Cương, sinh ngày 15 tháng 5 năm 1921 tại xã Liên Minh, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Sinh ra trong một gia đình nông dân, ông sớm tham gia hoạt động cách mạng và được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương năm 1943 khi đang bị giam tại nhà tù Sơn La. Từ một người thanh niên bước vào con đường cách mạng, ông dần trở thành một nhà lãnh đạo và nhà ngoại giao có tầm ảnh hưởng lớn trong lịch sử đối ngoại Việt Nam.

Những năm đầu hoạt động cách mạng, Nguyễn Cơ Thạch trải qua nhiều nhiệm vụ khác nhau. Từ năm 1949 đến năm 1951, ông từng giữ chức Phó Bí thư rồi Quyền Bí thư Tỉnh ủy kiêm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Hà Đông. Nhưng từ năm 1954, con đường hoạt động của ông gắn ngày càng sâu với ngành ngoại giao. Đây cũng là lĩnh vực mà ông dành phần lớn cuộc đời để cống hiến.

Ngoại giao trong những năm chiến tranh là một mặt trận đặc biệt. Nếu trên chiến trường, người lính phải đối diện với bom đạn thì trên bàn đàm phán, những nhà ngoại giao phải đối diện với những cuộc đấu tranh về lập trường, lợi ích và tương quan quốc tế. Một quyết định, một cách diễn đạt hay một bước đi ngoại giao đều có thể tác động đến lợi ích của đất nước.

Nguyễn Cơ Thạch là một trong những người hoạt động trong chính môi trường ấy. Theo Bộ Ngoại giao, ông có những đóng góp quan trọng vào việc ký kết và thực hiện Hiệp định Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam. Ông cũng tham gia nhiều công việc quan trọng trong lĩnh vực đối ngoại của Đảng và Nhà nước.

Sau năm 1975, đất nước thống nhất nhưng những thử thách đối ngoại vẫn còn rất lớn. Việt Nam phải đối mặt với một môi trường quốc tế phức tạp, nhiều khó khăn về kinh tế và chính trị, cùng tình trạng bị bao vây, cấm vận. Trong hoàn cảnh đó, ngoại giao không chỉ là bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn phải tìm cách tạo dựng một môi trường quốc tế thuận lợi hơn cho công cuộc xây dựng đất nước.

Từ tháng 1 năm 1980, Nguyễn Cơ Thạch giữ chức Bộ trưởng Bộ Ngoại giao. Từ năm 1987 đến năm 1991, ông đồng thời giữ chức Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại giao. Trong giai đoạn này, ông trở thành một trong những người đóng vai trò quan trọng trong việc hoạch định và triển khai chính sách đối ngoại của Việt Nam.

Điểm nổi bật trong tư duy của Nguyễn Cơ Thạch là sự kết hợp giữa nguyên tắc và tính linh hoạt. Ông kiên định với độc lập, tự chủ và lợi ích quốc gia – dân tộc, nhưng đồng thời chú trọng nhìn nhận những thay đổi của tình hình thế giới để tìm ra cách ứng xử phù hợp. Theo đánh giá của Bộ trưởng Ngoại giao Bùi Thanh Sơn, tư duy của ông thể hiện tầm nhìn chiến lược, khả năng đánh giá tình hình sắc sảo và sự nhạy bén trước các xu thế của thời đại.

Một trong những đóng góp nổi bật của Nguyễn Cơ Thạch là tham gia vào quá trình đổi mới tư duy đối ngoại của Việt Nam. Ông cùng các đồng chí lãnh đạo khác đóng góp quan trọng vào việc xây dựng Nghị quyết 13 của Bộ Chính trị khóa VI, tạo ra bước chuyển chiến lược trong đường lối đối ngoại. Tư duy đó hướng tới một nền đối ngoại độc lập, tự chủ, rộng mở, đa phương hóa, đa dạng hóa, đồng thời tranh thủ môi trường quốc tế thuận lợi để phát triển đất nước.

Trong những năm đất nước còn gặp nhiều khó khăn, Nguyễn Cơ Thạch cũng đặc biệt chú trọng việc xây dựng đội ngũ cán bộ ngoại giao. Ông cho rằng muốn làm tốt công tác đối ngoại thì phải có những cán bộ giỏi chuyên môn, ngoại ngữ, có bản lĩnh và khả năng xử lý những vấn đề phức tạp. Những chủ trương về đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, cải tiến tổ chức và phương pháp làm việc do ông thúc đẩy đã góp phần đặt nền móng cho quá trình xây dựng ngành ngoại giao Việt Nam theo hướng chuyên nghiệp và hiện đại hơn.

Một nhiệm vụ đặc biệt khó khăn trong thời kỳ ông đứng đầu ngành ngoại giao là góp phần tháo gỡ thế bao vây, cấm vận. Việt Nam cần từng bước cải thiện quan hệ với các nước trong khu vực và các nước lớn, đồng thời xử lý những vấn đề quốc tế phức tạp để tạo điều kiện cho đất nước hội nhập và phát triển. Theo Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, Nguyễn Cơ Thạch đã đóng góp rất lớn vào việc giải quyết vấn đề Campuchia, bình thường hóa quan hệ với các nước lớn và các quốc gia trong khu vực, từ đó góp phần tạo dựng môi trường quốc tế thuận lợi cho công cuộc Đổi mới.

Điều đáng quý ở Nguyễn Cơ Thạch không chỉ nằm ở những chức vụ ông từng đảm nhiệm mà còn ở cách ông nhìn nhận công việc ngoại giao. Ông được những đồng nghiệp và người từng tiếp xúc đánh giá là người cương trực, thẳng thắn, có kiến thức rộng, khả năng ứng biến nhanh và phong thái tự tin. Những phẩm chất ấy giúp ông tạo được dấu ấn trong các cuộc trao đổi, đàm phán và tiếp xúc quốc tế.

Hơn 60 năm hoạt động cách mạng và gần 40 năm gắn bó với lĩnh vực đối ngoại đã tạo nên một sự nghiệp đặc biệt. Nguyễn Cơ Thạch không chỉ là một nhà ngoại giao hoạt động trong một giai đoạn lịch sử cụ thể, mà còn để lại một cách tư duy về đối ngoại: phải biết giữ vững nguyên tắc, nhưng cũng phải biết nhìn xa, hiểu thời thế và chủ động tìm kiếm cơ hội cho đất nước.

Ông qua đời năm 1998, hưởng thọ 77 tuổi. Nhưng những điều ông để lại không dừng lại ở những năm tháng ông còn sống. Tư duy đối ngoại của ông tiếp tục được nhắc đến trong quá trình xây dựng nền ngoại giao Việt Nam toàn diện, hiện đại.

Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Cơ Thạch, có thể thấy một con người đã đi qua nhiều bước ngoặt của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX. Từ những năm tháng đấu tranh giành độc lập, đến chiến tranh, thống nhất đất nước rồi những năm đầu Đổi mới, ông luôn đứng trước những nhiệm vụ khó khăn và phức tạp. Nhưng trong mỗi hoàn cảnh, ông đều dành trí tuệ và bản lĩnh của mình cho lợi ích của đất nước.

Nếu những người lính bảo vệ Tổ quốc bằng súng trên chiến trường, thì những nhà ngoại giao như Nguyễn Cơ Thạch góp phần bảo vệ lợi ích quốc gia bằng trí tuệ, bản lĩnh và nghệ thuật đối thoại. Những cuộc đấu tranh ấy có thể không vang lên bằng tiếng súng, nhưng phía sau mỗi quyết sách ngoại giao vẫn là lợi ích của hàng triệu người dân và tương lai của cả một đất nước.

Nguyễn Cơ Thạch đã dành phần lớn cuộc đời mình cho một mặt trận như thế. Ông để lại không chỉ những dấu ấn trong lịch sử ngoại giao Việt Nam, mà còn một bài học về bản lĩnh của người làm đối ngoại: giữ vững nguyên tắc nhưng không bảo thủ, kiên định nhưng không khép mình, biết nhìn vào lịch sử nhưng luôn hướng về tương lai.

Và có lẽ, đó cũng là giá trị lớn nhất còn lại từ một nhà ngoại giao như Nguyễn Cơ Thạch. Khi đất nước bước ra thế giới, điều cần mang theo không chỉ là sức mạnh, mà còn là trí tuệ, sự tự tin và khả năng đối thoại. Những đóng góp của ông đã góp một phần vào hành trình để Việt Nam từng bước mở rộng quan hệ quốc tế, tạo dựng môi trường hòa bình và tìm kiếm những điều kiện thuận lợi hơn cho phát triển.

Một đời người rồi sẽ khép lại, nhưng tư duy và những giá trị họ để lại có thể tiếp tục sống cùng nhiều thế hệ. Với Nguyễn Cơ Thạch, di sản ấy chính là một nền ngoại giao biết độc lập, tự chủ, linh hoạt và luôn đặt lợi ích quốc gia – dân tộc lên trên hết.