Nhà nông học Lương Đình Của - Tượng đài của lúa gào Việt Nam

Lương Định Của sinh ngày 16/8/1920 tại làng Đại Ngãi, quận Kế Sách, nay là thị trấn Đại Ngãi, huyện Long Phú (cũ), tỉnh Sóc Trăng, trong một gia đình trí thức giàu lòng yêu nước. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham học. Lúc 12, 13 tuổi, ông mồ côi cha mẹ, nên được người bác trong họ tộc nuôi dưỡng, cho đi học ở Sài Gòn, lấy bằng tú tài (baccalaurréat) lúc 17 tuổi. Sau đó, ông tiếp tục sang học Đại học Y khoa và tiếng Anh ở Hồng Kông. Học đến năm thứ 3 thì Lương Định Của không theo ngành y nữa mà xin ý kiến người bác để sang Trung Quốc theo học Đại học Kinh tế tại Thượng Hải

Với sự thông minh và nỗ lực không ngừng, ông đã hoàn thành xuất sắc chương trình học và được nhận bằng Cử nhân Nông học vào năm 1945. Sau đó ông xin vào làm phụ việc ở Đại học Tổng hợp Kyoto, tình nguyện làm việc không lương để được phép đọc sách ở thư viện và nghiên cứu, thực nghiệm một số giờ tại phòng thí nghiệm của nhà trường.

Cũng trong năm 1945, Lương Định Của lập gia đình với Nobuko Nakamura, 23 tuổi, một nữ sinh viên quê ở Kyushu, vừa tốt nghiệp Đại học Nữ công. Hai vợ chồng ông lần lượt có 5 người con, sinh ở cả Nhật Bản và Việt Nam

Nghe theo lời khuyên của Bác sĩ Đặng Văn Ngữ, đã thành danh và về nước trước đó (năm 1949), Lương Định Của ở lại Nhật Bản thêm một thời gian để làm dày thêm vốn tri thức của mình. Năm 1946, Lương Định Của tiếp tục lên Kyoto, Nhật Bản, theo học ngành nông nghiệp và miệt mài học và nghiên cứu khoa học.

Mùa hè năm 1951, Lương Định Của bảo vệ xuất sắc luận án di truyền học của mình với đề tài: “Cách xử lý đa bội thể di truyền nhằm tạo nên giống lúa mới”.

Sau đó, ông tiếp tục nghiên cứu và được Hội đồng khoa học Trường Đại học Tổng hợp Kyoto nhất trí cấp học vị Bác sĩ Nông học, đây là học vị cao nhất của ngành nông học Nhật Bản kể từ thời Minh Trị Thiên hoàng. Ông là người thứ 96 trên toàn nước Nhật giành được học vị này trong vòng 10 năm ở Nhật thời kỳ đó.

Lương Định Của cũng là người trẻ nhất và là người nước ngoài duy nhất được cấp học vị này tại Nhật Bản, một minh chứng cho tài năng và sự xuất sắc của ông. Mấy tháng sau khi nhận học vị bác sĩ nông học, Lương Định Của được Bộ Giáo dục Nhật Bản bổ nhiệm làm giảng sư Trường đại học Kyoto. Ông cũng là người nước ngoài duy nhất thời ấy được bổ nhiệm làm giảng sư chính thức ở một trường đại học quốc lập của Nhật Bản.

Năm 1952, với tình yêu đất nước, ông cùng gia đình từ Nhật Bản trở về phục vụ Tổ quốc. Chuyến trở về Việt Nam vào tháng 9 của Giáo sư Lương Định Của vô cùng gian nan: Phải đi vòng từ Nhật Bản qua Hồng Kông về Sài Gòn. Khi gia đình ông cập cảng ở Hồng Kông, toàn bộ giấy tờ, tiền bạc đồ đạc bị thất lạc. Nhờ sự giúp đỡ của một người bạn học là ông Trương Văn Hi, Lương Định Của và gia đình nhỏ của mình mới về đến Sài Gòn an toàn

Được tin Lương Định Của về nước, Chính quyền thân Pháp ở Sài Gòn cử người đến tiếp xúc, hứa hẹn nhiều việc làm và chức vụ cho ông, kể cả kế hoạch giao cho ông phụ trách một cơ sở nghiên cứu nông nghiệp ở Mỹ Tho. Viện cớ mới về nước, không am hiểu được tình hình, nên Giáo sư Lương Định Của chỉ nhận một chân hợp đồng ở Bộ Canh nông và ngấm ngầm tìm cách liên lạc với cơ sở kháng chiến. Sau gần 2 năm chờ đợi, Thành ủy Sài Gòn bí mật cử giao liên đưa gia đình theo đoàn cán bộ tập kết ra bắc vào cuối năm 1954.

Đó lại là một chuyến đi mạo hiểm. Từ Sài Gòn ông giả đưa gia đình đi nghỉ mát ở Vùng Tàu rồi bí mật đổi xe, theo người dẫn đường về Mỹ Tho, xuống Cần Thơ, về khu tập kết ở Cà Mau rồi lên tàu Ba Lan ra đến Hà Nội vào ngày cuối cùng của năm 1954

Tháng 9/1946, Trường Đại học Nông nghiệp được thành lập và Giáo sư Lương Định Của được bổ nhiệm làm Phó Hiệu trưởng. Là một nhà bác học trong lĩnh vực nông nghiệp, Phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn của một trường đại học trọng điểm của đất nước, song ông sống, lao động không khác gì với các đồng nghiệp, vẫn làm việc trong căn phòng đơn sơ được phân từ trước đó

Bên cạnh đó, ông còn nghiên cứu và lai tạo thành công nhiều giống lúa khác như giống lúa Mùa muộn, giống lúa Chiêm 314, giống lúa 388 (được phân lập từ dòng IR8 hay là Nông nghiệp 8), giống lúa Xuân sớm (Nông nghiệp 75-1)... Những giống lúa này không chỉ có năng suất cao mà còn có khả năng chống chịu sâu bệnh tốt, thích ứng với nhiều điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng khác nhau.

Ông đột ngột ra đi vào ngày 28/12/1975 ở tuổi 55 - tuổi đang độ chín về cả trí thức lẫn thực tiễn, là mất mát to lớn cho ngành nông nghiệp Việt Nam. Trong hồi ký của mình, bà Nakamura Nobuko - người bạn đời của ông viết rằng: “Tôi luôn luôn tin tưởng là tôi biết về anh Của nhiều nhất, nhưng chứng kiến cảnh tang lễ, niềm tin này bắt đầu lung lay. Nhiều cán bộ cao cấp, nhiều cơ quan, đoàn thể địa phương, nhiều đoàn dài học sinh, hàng trăm người nông dân xếp hàng trước cửa Bộ Nông - Lâm - Nghiệp... cho thấy tôi mới hiểu anh với tư cách một người chồng, người cha, chứ chưa hiểu hết sự đánh giá về mặt xã hội”