Nhà sử học, nhà báo và người hoạt động cách mạng

Trong lịch sử Việt Nam hiện đại, có những con người không chỉ trực tiếp tham gia vào những biến động lớn của dân tộc mà còn dùng ngòi bút để ghi lại và góp phần tạo nên lịch sử. Trần Huy Liệu là một nhân vật như thế. Ông vừa là một nhà cách mạng, một nhà báo, vừa là nhà sử học có nhiều đóng góp quan trọng. Cuộc đời ông trải qua nhiều giai đoạn đầy biến động, từ những năm tháng hoạt động báo chí chống thực dân Pháp, những lần bị tù đày cho đến những ngày Cách mạng Tháng Tám thành công và quá trình xây dựng nền sử học Việt Nam.

Trần Huy Liệu sinh năm 1901 trong một gia đình nhà nho nghèo ở làng Vân Cát, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định. Từ khi còn nhỏ, ông đã sớm chứng kiến cuộc sống khó khăn của người dân lao động và hình thành lòng yêu nước, thương dân. Khác với con đường truyền thống của một gia đình nhà nho, Trần Huy Liệu không muốn đi theo con đường học hành để làm quan. Ông bắt đầu tìm kiếm một con đường khác để có thể góp phần cứu dân, cứu nước.

Khi có cơ hội tiếp xúc với tư tưởng mới và những bài thơ, bài viết yêu nước của phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục cùng các nhà yêu nước ở nước ngoài, suy nghĩ của Trần Huy Liệu ngày càng thay đổi. Ông nhận ra rằng báo chí có thể trở thành một phương tiện quan trọng để truyền bá tư tưởng yêu nước và thức tỉnh tinh thần dân tộc. Cuối năm 1923, ông rời quê vào Sài Gòn cùng người thầy là Bùi Trình Khiêm để tìm con đường hoạt động mới.

Sau gần một năm bươn chải với nhiều nghề để kiếm sống, tháng 6 năm 1924, Trần Huy Liệu được giới thiệu làm chủ bút tờ Nông cổ mín đàm. Ngay từ những ngày đầu làm báo, ông đã thể hiện tinh thần mạnh mẽ và táo bạo. Thay vì chỉ viết về nông nghiệp như trước, ông chuyển sang đề cập đến các vấn đề chính trị và thời sự. Đặc biệt, ông viết bài về tiếng bom của Phạm Hồng Thái tại Quảng Châu với nhan đề “Tiếng bom Sa Điện ở Quảng Châu”. Bài viết bị nhà chức trách thực dân kiểm duyệt và xóa bỏ nhiều lần, nhưng ông vẫn không ngừng đấu tranh bằng ngòi bút.

Sau khi tờ Nông cổ mín đàm bị đình bản, Trần Huy Liệu cùng một số đồng nghiệp xuất bản tập Ngòi bút sắt. Ông tiếp tục lên tiếng tố cáo chính sách hạn chế tự do báo chí và quyền tự do ngôn luận của thực dân Pháp. Tuy nhiên, tờ báo cũng nhanh chóng bị đình bản. Không nản chí, cuối năm 1924, ông được mời làm chủ bút tờ Đông Pháp thời báo. Tại đây, ông tiếp tục cổ động cho các phong trào yêu nước, đòi tự do, dân chủ và tham gia vận động nhân dân trong những sự kiện lớn của phong trào yêu nước Nam Kỳ những năm 1925–1926.

Đầu năm 1927, Trần Huy Liệu sáng lập tờ Pháp Việt nhất gia. Tờ báo tích cực phản đối xu hướng thỏa hiệp với thực dân Pháp và góp phần cổ vũ tinh thần yêu nước. Tuy nhiên, tờ báo chỉ xuất bản được 27 số thì bị đình bản, còn Trần Huy Liệu bị bắt và kết án sáu tháng tù. Sau khi ra tù năm 1928, ông tiếp tục thành lập Cường học thư xã, chuyên xuất bản những sách có nội dung yêu nước, góp phần truyền bá tư tưởng mới đến thanh niên.

Cuối năm 1929, thực dân Pháp tăng cường đàn áp các tổ chức cách mạng và Trần Huy Liệu bị bắt, kết án năm năm tù rồi đày ra Côn Đảo. Nhưng nhà tù không thể làm ông từ bỏ lý tưởng. Trong thời gian bị giam giữ, ông vẫn tiếp tục viết báo với bút danh Hải Khách và tham gia làm các tờ báo bí mật trong tù. Chính tại Côn Đảo, Trần Huy Liệu có điều kiện tiếp xúc sâu hơn với chủ nghĩa Cộng sản và quyết định đứng vào hàng ngũ những người cộng sản.

Năm 1934, sau khi được trả tự do, bất chấp sự quản thúc và những thủ đoạn dụ dỗ, đe dọa của chính quyền thực dân, Trần Huy Liệu tiếp tục hoạt động trên mặt trận báo chí. Ông tham gia và làm chủ bút nhiều tờ báo như Đời mới, Bắc Hà, Tiếng vang, Kiến văn, Hồn trẻ, Tiếng trẻ và nhiều tờ báo khác. Những tờ báo do ông tham gia thường trở thành diễn đàn cổ vũ lòng yêu nước, đấu tranh đòi tự do, dân chủ và hòa bình. Vì vậy, nhiều tờ báo đã bị chính quyền thực dân đình bản.

Năm 1938, khi phong trào cách mạng có điều kiện hoạt động công khai, Trần Huy Liệu được giao làm chủ bút tờ Tin tức. Tờ báo nhanh chóng trở thành một tờ báo có ảnh hưởng, đặc biệt gần gũi với nhân dân lao động. Khi Tin tức bị đóng cửa, ông tiếp tục được giao làm chủ bút tờ Đời nay. Đến tháng 10 năm 1939, ông lại bị thực dân Pháp bắt và lần lượt bị giam tại nhiều nhà tù. Trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, ông vẫn cùng các đồng chí tổ chức báo chí bí mật trong tù như Suối reo, Dòng sông Công và Đường nghĩa, góp phần động viên tinh thần đấu tranh của những người cách mạng.

Đầu năm 1945, Trần Huy Liệu vượt ngục trở về hoạt động. Ông được phân công làm việc tại tòa soạn báo Cứu quốc, cơ quan tuyên truyền của Tổng bộ Việt Minh. Khi thời cơ cách mạng đến gần, ông được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng. Đặc biệt, trong những ngày chuẩn bị Tổng khởi nghĩa Tháng Tám, ông được đồng chí Võ Nguyên Giáp ủy quyền thảo Quân lệnh số 1 của Ủy ban Khởi nghĩa. Trong hoàn cảnh thiếu thốn, dưới ánh đèn tù mù và giữa muỗi, côn trùng, ông đã viết bản quân lệnh phát động Tổng khởi nghĩa trên toàn quốc.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công là một trong những dấu mốc đáng nhớ nhất trong cuộc đời Trần Huy Liệu. Sau Đại hội Quốc dân ở Tân Trào, ông trở về Hà Nội trong không khí sôi động của những ngày giành chính quyền. Sau đó, Chính phủ Lâm thời giao cho ông làm Trưởng đoàn cùng Nguyễn Lương Bằng và Cù Huy Cận vào Huế để nhận lễ thoái vị của vua Bảo Đại.

Ngày 30 tháng 8 năm 1945, tại Ngọ Môn, trước đông đảo nhân dân Huế, vua Bảo Đại đọc chiếu thoái vị. Sau đó, ông trao chiếc kiếm và chiếc ấn tượng trưng cho quyền lực của chế độ quân chủ cho Trần Huy Liệu, người đại diện Chính phủ Lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trần Huy Liệu thay mặt Chính phủ tiếp nhận hai vật tượng trưng cho chế độ cũ và tuyên bố xóa bỏ chế độ quân chủ, chấm dứt triều đại phong kiến cuối cùng trong lịch sử Việt Nam.

Sau Cách mạng Tháng Tám, Trần Huy Liệu tiếp tục giữ nhiều trọng trách quan trọng như Bộ trưởng Bộ Tuyên truyền cổ động, Bí thư Tổng bộ Việt Minh, Chủ tịch Hội Văn hóa cứu quốc và Ủy viên Thường trực Quốc hội. Tuy nhiên, bên cạnh hoạt động chính trị, ông vẫn dành nhiều tâm huyết cho báo chí và nghiên cứu lịch sử.

Những năm cuối đời, Trần Huy Liệu tập trung nhiều hơn vào công tác nghiên cứu lịch sử. Ông là Viện trưởng đầu tiên của Viện Sử học và là Chủ tịch đầu tiên của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam. Ông đã để lại nhiều công trình nghiên cứu có giá trị, trong đó có Sơ thảo Lịch sử cách mạng cận đại Việt Nam, Lịch sử 80 năm chống Pháp, Nguyễn Trãi và Lịch sử Thủ đô Hà Nội. Những công trình ấy góp phần quan trọng vào việc nghiên cứu và phổ biến lịch sử Việt Nam.

Trần Huy Liệu qua đời năm 1969, để lại một sự nghiệp phong phú trên nhiều lĩnh vực. Ông đã trải qua những năm tháng đấu tranh đầy gian khổ, nhiều lần bị bắt và tù đày nhưng vẫn kiên trì với lý tưởng của mình. Từ một người thanh niên yêu nước, ông trở thành nhà cách mạng, nhà báo và nhà sử học có nhiều đóng góp cho đất nước.

Nhìn lại cuộc đời Trần Huy Liệu, có thể thấy hình ảnh một con người luôn gắn bó với lịch sử dân tộc bằng cả hành động và ngòi bút. Ông đã dùng báo chí để cổ vũ tinh thần yêu nước, tham gia vào những sự kiện quan trọng của Cách mạng Tháng Tám và sau này dành nhiều tâm huyết cho việc nghiên cứu, ghi chép lịch sử. Những dấu ấn ấy khiến Trần Huy Liệu trở thành một nhân vật đặc biệt trong lịch sử Việt Nam hiện đại, đồng thời để lại cho các thế hệ sau nhiều công trình và tư liệu có giá trị về lịch sử dân tộc.